C2023

Populisme en het christendom Het zaadje dat Jezus plantte De democratie is niet zomaar een handige organisatievorm, ze is gebouwd op een moreel fundament: het christendom. Is dat de reden dat we, na onze massale uittocht uit de kerk, nu terugkeren?

Yvonne Zonderop beeld Milo

17 december 2025 – verschenen in nr. 51-52

Cadeau geven

Delen

Leeslijst

Ook al zag je nog nooit een kerk vanbinnen en heb je geen idee wat er in de bijbel staat, dan nog sta je als inwoner van Nederland in een cultuur met christelijke fundering. Dit inzicht is in Nederland amper gemeengoed, want het begrip ‘christelijk’ was decennialang nauwelijks in gebruik. Het land was verzuild in rooms-katholiek, hervormd, gereformeerd en ongelovig. Elke zuil had zijn eigen media, zijn eigen onderwijs en dus een eigen versie van de geschiedenis. Niemand drong erop aan om de lange lijnen van de geschiedenis te bezien in een meer algemeen christelijk licht. Terwijl zo’n benadering voor niet-gelovigen logischer zou zijn: een religieuze beweging die al vijftienhonderd jaar aanwezig is, laat diepe sporen na in onze cultuur en in onze mentaliteit – ongeacht de uiteenlopende stromingen daarbinnen.

De laatste jaren komt hier voorzichtig verandering in. Ook dat is verklaarbaar. We zijn klaar, na vijftig jaar wegpoetsen van de invloed van religie op ons dagelijks leven. De ontzuiling heeft haar werk gedaan. De nadelen en kwalijke effecten van religie zijn ruimschoots uitgemeten. Het kerkbezoek is op een dieptepunt beland. Er kan nu met een koeler oog worden gekeken naar de doorwerking van het christendom in onze cultuur. Die invloed strekt verder – en is aanzienlijk interessanter – dan de vraag of we nog Kerstmis en Pasen vieren, en de ‘joods-christelijke traditie’ waar rechtse politici steeds maar op hameren.

Een afstandelijker blik en een bredere scope bieden ruimte voor een meer onthecht verhaal, dat ook relevant is voor niet- of andersgelovigen. Hoe kon de subversieve ideologie van een klein groepje gelovigen tweeduizend jaar geleden uitgroeien tot een waardenpatroon dat gemeengoed werd in de westerse wereld? Welke mensen, welke ideeën en welke ontwikkelingen speelden daarbij een rol?

De nieuwe Ongelooflijke geschiedenis-podcast van de EO heeft dit als thema. Als spin-off van de populaire Ongelooflijke podcast duiken historicus Beatrice de Graaf en theoloog Stefan Paas in de religieuze geschiedenis van Nederland en haar doorwerking tot nu. Beide wetenschappers zijn gelovig, maar hun benadering is populair-historisch, verteld aan de hand van locaties en personen en gericht op een algemeen publiek.

Ze laten zich inspireren door een trend die een jaar of wat geleden ontstond in het Verenigd Koninkrijk. Diverse auteurs begonnen te betogen hoe bijzonder en vormend het christendom eigenlijk is geweest en hoe belangrijk het is om dat te begrijpen, ook al zegt het geloof je persoonlijk weinig.

Een voorbeeld is Tom Holland, auteur van beeldende, veelgeprezen boeken over de Romeinse en vroegmiddeleeuwse oudheid. In 2019 publiceerde hij Dominion: The Making of the Western Mind (Heerschappij in de Nederlandse vertaling). Het boek beschrijft de opkomst van het christendom vanaf de Romeinse tijd als een persistente revolutie van have-nots, van vrouwen, slaven en zwakkeren, die hun geloof stelden in een timmermanszoon die een schaamtevolle dood stierf aan het kruis, in plaats van in de machtige, imposante en veelal wrede keizers in Rome. Het christendom, aldus Holland, maakte van zwakte een kracht, en van een god een mens. Dat was een revolutionaire beweging. Met haar nadruk op de waardigheid van de mens legde ze uiteindelijk de basis voor ons denken over democratie.

Politiek filosoof Larry Siedentop (1936-2024) verraste in 2014 met een soortgelijke stelling in zijn boek Inventing the Individual. Hij beweert dat de liberale samenleving voortkomt uit het christendom. Een prikkelende bewering, want juist liberalen waren altijd de felste bestrijders van kerkelijke invloed op het publieke leven – denk aan homoseksualiteit, abortus of euthanasie. Maar Siedentop maakt met voorbeelden toch tamelijk aannemelijk dat concepten als ‘de vrije wil’ en de erkenning van ‘het individu’ al ver voor de Verlichting opgeld deden bij christelijke heersers. De vroegste bron hiervan was apostel Paulus, die in 60 na Christus een mix van oorspronkelijk joodse, Griekse en nieuw christelijke ideeën propageerde als de leer van het christendom.

Een kerngedachte die Paulus uitdroeg was: voor God zijn alle mensen gelijk aan elkaar. Dat was een volstrekt nieuwe, subversieve opvatting, die dwars inging tegen het heersende patriarchaat, waarin de pater familias in alle opzichten vanzelfsprekend de baas was. Paulus schreef aan de Korintiërs: ‘Er zijn geen joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent allen een in Christus Jezus.’

Hier werd een zaadje geplant voor de claim dat mensen gelijkwaardig zijn ondanks hun verschillen. Het bracht uiteindelijk de emancipatie van het individu op gang, langzaam maar zeker, met grote terugslagen en tegenwerking, ook van kerken, maar uiteindelijk niet te stuiten. Bij Paulus begon een lijn van denken die mensen afzonderlijk status gaf, los van familie, groep of stam. Deze benadering van het individu is een cultureel kenmerk dat ‘het Westen’ nog steeds onderscheidt van andere culturen, aldus Siedentop.

Zelfs de invloedrijke Britse rabbijn Jonathan Sacks (1948-2020) erkende dat er zonder christendom geen Verlichting zou zijn geweest. Sachs legde in allerlei boeken relaties tussen het jodendom en de moderne tijd. Hij had geen moeite met het begrip ‘joods-christelijk’ en wees er juist op dat het christendom had voortgebouwd op joodse principes, zoals menselijke waardigheid en het belang van scheiding van machten, waar ze vervolgens hun eigen draai aan hadden gegeven.

Het resultaat – dat christendom – laat zich niet zo eenvoudig definiëren. Het is een religie met veel gezichten. Zijn geschiedenis is bezaaid met afsplitsingen en interpretatieverschillen, tot oorlogen aan toe. Nog steeds kunnen christenen heel verschillend kijken naar de wereld en naar wat God van ze vraagt. Op dit moment staan bijvoorbeeld de Nederlandse Christelijke Gereformeerde Kerken op scheuren vanwege een meningsverschil over de posities van de vrouw en homoseksuelen in de kerk.

Het christendom heeft geen enkelvoudige leer die geldt voor alle gelovigen, maar wel typerende kenmerken en uitgangspunten. Het beschouwt zichzelf als universeel: de religie is er voor alle mensen, niet voor een enkel volk. Het is doordrenkt van meervoudigheid en pluriformiteit. Zelfs God is niet eenduidig, maar bestaat uit een drie-eenheid: de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Het evangelie van Jezus wordt in de bijbel vier keer beschreven door verschillende auteurs. Het christendom stelt de mens boven het systeem of de ideologie. Daaruit volgt onder meer dat de menselijke intentie (ik bedoelde het goed) zwaarder kan wegen dan het naleven van regels (maar het mag niet, punt uit).

Met horten en stoten heeft dit wendbare en beweeglijke stelsel een democratische samenleving voortgebracht. Het is geen toeval dat de democratische rechtsstaat vanzelf spreekt in landen met een christelijke geschiedenis. Zoals de Amerikaanse schrijfster Marilynne Robinson zei: ‘Een werkelijk menselijke samenleving, en ook de democratie, is gebaseerd op de waarde van elk mens als zodanig.’

Zo bezien is het op z’n minst ironisch dat rechts-populistische krachten al een tijd een claim leggen op de joods-christelijke traditie met een verhaal van uitsluiting, van discriminatie, van groepsdenken, van absolute gehoorzaamheid aan een leider, en van democratie als een kwestie van de meeste stemmen tellen en de meerderheid wint. De term joods-christelijk is zo beladen geworden dat de van oorsprong protestants-christelijke krant Trouw in een hoofdredactioneel commentaar schrijft: wie dit gebruikt, heeft iets uit te leggen – ook al is de schatplichtigheid van het christendom aan het jodendom evident.

De rechts-populisten zijn erin geslaagd een woordvoerderschap op te eisen van een beweging waar ze persoonlijk vaak niet eens in geloven. Niet alleen in Nederland, maar in veel Europese landen zetten ze de toon met nationalistische, veelal xenofobische standpunten, waarmee ze zich agressief afzetten tegen de islam en moslims. Ze schilderen het christendom af als onverdraagzaam en monomaan, niet als divers, pluriform en menselijk. Hun invulling staat haaks op de kenmerken die Tom Holland, Larry Siedentop of Jonathan Sachs recentelijk bezongen. En het slaat – dat moet gezegd worden – overal aan.

Hoe heeft dit kunnen gebeuren? De Belgische journalist en voormalig woordvoerder van het bisdom Brugge Mark Van de Voorde maakt in zijn essay Niet in onze naam (2025) een boze analyse. Juist omdat de meeste mensen niet meer gelovig en kerkelijk zijn, juist omdat ze zich er niet meer persoonlijk toe hoeven te verhouden, en ook omdat religieuze organisaties zich amper verzetten tegen de claims van populisten, lag de christelijke erfenis voor het grijpen. De kapers konden kapitaliseren op de nostalgische aantrekkingskracht van gemeenschap, overzicht, herkenbaarheid, voorspelbaarheid – begrippen waarvoor burgers massaal de neus ophaalden toen ze de kerk verlieten, maar die illuster zijn geworden in de technocratische, lege publieke ruimte van de afgelopen jaren.

Van de Voorde schrijft: ‘Het afscheid van kerk en geloof was niets anders dan een religieuze, spirituele, levensbeschouwelijke en filosofische geheelonthouding.’ Diep in het hart van veel mensen sluimert nog steeds een transcendent verlangen, dat in beangstigende tijden kan worden opgediept. Radicaal-rechtse politici wekken die religieuze honger bekwaam op. ‘Maar’, zo schrijft hij, ‘dan wel met een banket van haat, wraak, eer, glorie en superioriteit.’

Van de Voorde vindt dat de kerk zich actiever zou moeten verzetten tegen deze kaping van haar gedachtegoed. Om de democratie te r