Waarom restaurants liever niet willen dat jij een toetje bestelt

Dit artikel is geschreven door Jona van LoenenGepubliceerd op 13 november 2025

Vorige week heb ik uitgelegd dat je in een restaurant niet zozeer betaalt voor het eten en drinken, maar vooral voor de tijd die je spendeert aan tafel. Dat is waarom wijn en voorgerechten zo krankzinnig duur zijn: deze gaan namelijk samen met een lange zit. Ik ben daarbij iets belangrijks vergeten te vertellen, namelijk dat restaurants liever niet willen dat je een toetje bestelt.

Net zoals bij voorgerechten en wijn zitten ook mensen die een toetje bestellen lang aan tafel. Er is wel een groot verschil. Restaurants kunnen een flinke prijs vragen voor wijn en voorgerechten, waarmee ze de tafelruimte terugverdienen, maar op toetjes wordt amper wat verdiend.

Dat heeft twee redenen. Ten eerste moet een klant voor het hoofdgerecht (en voorgerecht) al flink in de buidel tasten, wat betekent dat ze niet veel voor een toetje willen betalen. Ten tweede heb je voor toetjes een aparte (sous)chef nodig en ruimte om ze te bereiden. Dit betekent hogere kosten én minder tafelruimte, waarmee toetjes ervoor zorgen dat je minder klanten kan serveren, terwijl je er ook nog eens weinig aan verdient.

Nooit een aparte dessertkaart Dit is dus ook de reden dat restaurants wél altijd wijnglazen en een wijnkaart voor je neerzetten maar geen aparte dessertkaart. Omdat ze liever niet willen dat u een toetje bestelt. Wat restaurants het liefst hebben: je zegt dat het gesmaakt heeft, vraagt om de rekening en vertrekt snel weer zodat ze die tafel nog een keer kunnen verkopen aan een andere klant.

Gelukkig is hier een belangrijke uitzondering op te maken. Dat is als het tien uur is en het restaurant bijna gaat sluiten. Je kunt dan met een gerust hart een toetje bestellen; die tafel kan dan immers niet nog een keer worden verkocht.

Jona van Loenen (1994) is econoom en schrijver. Wekelijks geeft hij als ‘Undercover econoom’ zijn kijk op prikkelende vragen uit het dagelijks leven. In mei verscheen zijn boek Waarom de laagsteprijsgarantie ervoor zorgt dat jij te veel betaalt. Antwoorden op vragen die economen niet durven te stellen.

Samenvatting: defiscalisering eigenwoning

Dit artikel analyseert de gevolgen van het geleidelijk afschaffen van de hypotheekrenteaftrek en het eigenwoningforfait – een voorstel in diverse verkiezingsprogramma's. Tegenstanders vrezen daling van woningwaarde en stijging van woonlasten, maar de auteurs concluderen dat deze bezorgdheid ongegrond is.

Belangrijkste conclusies

• Koopprijzen: De woningprijzen zullen naar verwachting niet dalen bij geleidelijke defiscalisering, maar minder hard stijgen dan bij ongewijzigd beleid.
  • In het basisscenario (ongewijzigd beleid) stijgen de prijzen met gemiddeld 2,7% per jaar.
  • In het defiscaliseringsscenario (volledige afbouw in 15 jaar) stijgen de prijzen met gemiddeld 1,6% per jaar, wat neerkomt op een stijging van 44% tussen 2025 en 2050. De defiscalisering drukt de prijs met ongeveer 24% ten opzichte van het basispad.
• Woonlasten/betaalbaarheid: Hoewel de nettolasten (wat de koper betaalt na belastingvoordeel) toenemen, neemt de koopquote (woonlasten als percentage van het inkomen) voor recente kopers niet toe tot onbetaalbare niveaus.
  • De verwachte inkomensgroei is groter dan de stijging van de lasten.
  • De koopquote daalt van 24% aan het begin van de hypotheek tot ongeveer 12% in beide scenario's. Het verschil halverwege de looptijd is maximaal 2 procentpunt hoger in het defiscaliseringsscenario.

Onderbouwing en mechanisme

Het koopprijsmodel De analyse gebruikt een foutcorrectiemodel dat ervan uitgaat dat huishoudens op lange termijn een vast deel van hun inkomen (de koopquote) aan hypotheeklasten besteden.

1. Defiscalisering zorgt ervoor dat de netto hypotheeklasten voor kopers stijgen.
2. Dit leidt tot een stijging van de koopquote boven het evenwichtsniveau.
3. Omdat de meeste kopers al aan hun maximale leencapaciteit zitten (kredietbeperking), moeten zij hun woonuitgaven verminderen.
4. Dit oefent een neerwaartse druk uit op de koopprijzen, waardoor de prijzen langzamer stijgen totdat de koopquote weer het evenwicht bereikt.

Compensatie De berekening gaat ervan uit dat de gemiste belastinginkomsten (door het verdwijnen van het fiscale voordeel) via een generieke teruggave aan alle huishoudens worden gecompenseerd via de inkomstenbelasting (€ 1.052 per huishouden in 2026, geïndexeerd). Deze compensatie wordt bij het inkomen opgeteld en geleidelijk ingevoerd.

Overige voordelen

• Toegankelijkheid: De minder snel stijgende koopprijzen bevorderen de toegankelijkheid voor koopstarters.
• Macro-economie: De hypothecaire schuldenlast en de gerelateerde macro-economische risico's nemen af.
• Flexibiliteit: Er ontstaat meer ruimte voor anticyclisch woonbeleid, waarbij een rentestijging kan worden opgevangen door de defiscalisering tijdelijk te pauzeren.
• Compensatie bouwproductie: Een klein deel van de compensatie voor huishoudens kan eventueel worden ingezet om de bouwproductie te stimuleren, zonder dat dit een significant negatief effect heeft op de koopprijsontwikkeling.

Kanttekening Recente kopers leveren in relatieve zin wel wat in, omdat zij nog het meeste belastingvoordeel mislopen. De politiek zou kunnen overwegen om de afbouw voor deze groep geleidelijker te laten verlopen.

Automatische samenvatting, zie: https://sites.google.com/view/stylo-aisite/samenvattingen/filosemitisme

Een gevaarlijk politiek spel

Dat Duitsland na de holocaust zijn schuldgevoelens wegdrukte door filosemitisme, liefde voor joden, is bekend. Dit gebeurt nu opnieuw in het Westen, zoals door mensen die zich een valse joodse identiteit toe-eigenen – een subtiele vorm van vernietiging.

Deborah Feldman

12 november 2025 – verschenen in nr. 46

In het verwoeste naoorlogse Duitsland was de eerste nazi die zichzelf voor jood probeerde uit te geven een voormalige Gestapo-officier genaamd Erich Hohn. Onder de schuilnaam Julius Israel Holm deed hij zich voor als overlevende van een concentratiekamp en wist hij zelfs vicevoorzitter te worden van een lokale afdeling van de Vereniging van vervolgden van het naziregime. De echte slachtoffers herkenden hem echter meteen en ontmaskerden hem. Als Hohn niet zo’n prominente positie had geambieerd, was deze bedriegerij wellicht nooit aan het licht gekomen. Er waren destijds veel meer van dit soort gevallen.

Hohn werd in 1948 berecht en veroordeeld. Toen de Duits-joodse schrijver Edgar Hilsenrath hierover las, knipte hij het krantenartikel uit. Hij was ervan overtuigd dat deze absurde rolomkering een diepere morele waarheid onthulde over de naoorlogse samenleving. Uiteindelijk inspireerde het hem tot zijn inmiddels klassieke roman De nazi en de kapper. In dit boek, geschreven in de jaren zestig en internationaal succesvol in de jaren zeventig, draait het verhaal eveneens om een dergelijke identiteitsomkering. Toch duurde het jaren voordat Hilsenrath een Duitse uitgever vond; pas in 1977 verscheen het boek bij een kleine uitgeverij.

De reden daarvoor lijkt duidelijk: het subversieve uitgangspunt. Een voormalige SS-officier die de identiteit aanneemt van zijn vermoorde joodse jeugdvriend om een militaire held te worden binnen een andere etnisch-nationalistische beweging, en die zijn nazi-fanatisme gebruikt voor de zionistische zaak, komt pijnlijk dicht bij godslastering in een land waar de politieke legitimiteit mede rust op een zorgvuldig gecultiveerde ‘liefde voor joden’ (filosemitisme) als onderdeel van nationaal zelfherstel.

Hilsenrath hekelde de naoorlogse Duitse samenleving vanwege haar oppervlakkige filosemitisme, dat hij ‘binnenstebuiten gekeerd antisemitisme’ noemde. Hij was niet de enige die dit zo zag. De Duits-joodse journalist Eleonore Sterling publiceerde in 1965 een diepgravend essay in Die Zeit. Haar tekst geldt als een belangrijke bijdrage aan de langere – vooral door joden gevoerde – discussie over de hypocrisie van het naoorlogse Duitsland. Sterling liet zien dat het moderne filosemitisme vaak oppervlakkig en zelfzuchtig was. Men prees ‘dode joden’ zoals Einstein en Heine, maar ging tegelijk vijandig om met levende joodse critici, die werden weggezet als ‘Duitsland-haters’. Het onderdrukte antisemitische sentiment werd volgens haar simpelweg verplaatst naar nieuwe, maatschappelijk aanvaardbare doelwitten, zoals gastarbeiders, Oost-Europeanen en zogenoemde linkse intellectuelen. Sterling betoogde dat deze morele ‘fetisjisering’ joden reduceerde tot symbolen, hulpmiddelen in andermans morele verhalen, in plaats van hen te benaderen als individuen en gelijken. Dat alles, schreef ze, wees op een dieper probleem: de vorm was belangrijker geworden dan de inhoud. Het uitvoeren van democratische rituelen en morele gebaren had de plaats ingenomen van werkelijke democratische overtuigingen en gelijkwaardigheid.

Toen rond de val van de Berlijnse Muur het systematische onderzoek naar filosemitisme eindelijk echt op gang kwam, kwamen academici – onder wie de historicus Frank Stern – tot een vergelijkbare conclusie. Stern liet zien dat de inmiddels verworden rituelen en representaties in wezen een primitieve vorm van onderdrukking waren van de donkere kanten van het antisemitisme. Juist doordat die aspecten werden weggepoetst achter ogenschijnlijk positieve stereotypen en projecties, konden ze ongestoord doorgroeien en zich zelfs agressiever ontwikkelen.

Hilsenraths roman werd in 2004 heruitgegeven in Duitsland en kreeg veel lof. Toch heeft een andere beroemde rolomkering in dit genre, The Portage to San Cristobal of A.H. van George Steiner (1979), nog altijd geen Duits publiek gevonden. Dat is opmerkelijk, want Steiner was geliefd bij zijn gerenommeerde uitgever Suhrkamp. Siegfried Unseld accepteerde het boek aanvankelijk zelfs enthousiast, zonder het te hebben gelezen, maar bedacht zich later op advies van diverse medewerkers.

Steiners literaire experiment raakte een gevoelige snaar van filosemitische hypocrisie. Het boek schetst een denkbeeldig Eichmann-achtig proces in de Zuid-Amerikaanse jungle, met als climax een toespraak van Hitler ter verdediging van zichzelf. Daarmee stelt Steiner pijnlijk ongemakkelijke vragen over de ogenschijnlijk vanzelfsprekende scheidslijn tussen slachtoffer en dader: ‘Was het Herzl die Israël heeft gecreëerd, of was ik het? Kijk daar eens eerlijk naar. Zou Palestina ooit Israël zijn geworden… als de Holocaust niet had plaatsgevonden? Het was de Holocaust die jullie de moed gaf om onrecht te begaan, die jullie ertoe bracht Arabieren uit hun huizen te verdrijven… omdat zij jullie door God gegeven bestemming in de weg stonden. Misschien ben ík wel de Messias, de echte Messias, de nieuwe Sabbatai, wiens gruweldaden door God werden toegestaan om Zijn volk terug naar huis te brengen.’

‘Het Reich heeft Israël voortgebracht’, laat Steiner zijn fictieve Hitler zeggen. ‘Dit zijn mijn laatste woorden.’ Max Frisch noemde het boek ‘een antisemitisme waar alleen joden toe in staat zijn’, en samen met andere toonaangevende schrijvers van de uitgeverij verklaarde hij het ongeschikt voor publicatie. Opmerkelijk genoeg leek Suhrkamp geen moeite te hebben om afstand te nemen van Steiner, een internationaal gerenommeerde joodse auteur die juist had bijgedragen aan de reputatie van de uitgeverij. In de jaren daarna bleven Duitse critici uitgever Unselds besluit verdedigen en wezen zij op wat zij zagen als een zwakte van Steiners roman: diens vermeende ‘obsessieve antizionisme’. Daarmee suggereerden zij dat Steiners intellectuele lef – zijn poging moeilijke vragen te stellen over de invloed van Europese etnisch-nationalistische ideeën op de moderne joodse identiteit – niets meer zou zijn dan een simpele ideologische obsessie.

Arnon Grunbergs roman De joodse messias onderzoekt vergelijkbare thema’s, zij het vanuit het perspectief van de tweede generatie, en werd wél geschikt geacht voor een Duits publiek. Het duurde ‘slechts’ negen jaar, merkte een recensent ironisch op, uit angst om ‘Duitse gevoelens te kwetsen’. Het boek functioneert als een groteske metafoor voor de neurotische Europese omgang met schuld en verlossing – dezelfde vroege spanningen die Duits-joodse intellectuelen zoals Sterling, Hilsenrath en Steiner zo hevig prikkelden. Grunberg gaat nog verder in het doorbreken van taboes door het tot fetisj maken van joden te ridiculiseren. Hij legt de vulgariteit bloot die voortkomt uit de angstige onderdrukking van de naoorlogse Europese samenleving.

In zijn verhaal vloeien empathie en perversie door elkaar in de obsessieve erotische fantasieën van de hoofdpersoon. De rolwisseling is hier niet slechts opportunisme, maar een bijna logisch gevolg van een collectief psychologisch complex. Grunbergs ‘messias’ is deze keer een nazi-nazaat die zichzelf uiteindelijk uitroept tot redder van Israël – een gewaagde, bijna maar net niet absurdistische verwaandheid die leest als een overdreven herhaling van de verdedigingsrede van Steiners fictieve A.H., of Hilsenraths verhaal over de voormalige nazi die idf-strijder werd.

Toen ik vijftien jaar geleden bij toeval stuitte op De joodse messias in een boekwinkel in Manhattan, wist ik niets van de traditie waarin het boek stond. Ik verslond het met een mengeling van opwinding en ongemak, heen en weer schakelend tussen bewondering voor de ongeremde durf van de schrijver en afkeer van diezelfde onverbloemdheid. Maar naast die sterke emoties gaf de roman me ook een praktische les die later waardevol bleek. Als nakomeling van holocaustoverlevenden had ik altijd gedacht dat het gevaar vooral schuilde in misleiding en bedrog. Dit boek liet me zien dat er een minstens zo groot gevaar schuilgaat achter een ogenschijnlijk oprechte façade. Het verlangen om schuldgevoelens weg te drukken via tot fetisj gemaakte compassie kan een nieuwe vorm van geweld tegen joden zijn, besefte ik. Een geweld dat zo subtiel is dat je er misschien zelfs in meegaat, of aan meedoet, omdat verzet ertegen betekent dat je de pijnlijke waarheid onder ogen moet zien.

Kijkend naar de relatie van meerderheidssamenlevingen met andere minderheden die slachtoffer zijn geweest van genocide, kun je makkelijk concluderen dat tot fetisj maken de laatste fase van uitwissing is. Dit mechanisme kan alleen wortel schieten in een vacuüm: wanneer de tot fetisj gemaakte groep qua aantal sterk is teruggedrongen of zoveel rechten is ontnomen dat zij zich niet meer kan verdedigen. Een klassiek voorbeeld uit mijn eigen omgeving zijn de inheemse Amerikanen. Veel Amerikaanse verhalen over zogeheten pretendians gaan over mensen die zich een verzonnen inheemse identiteit aanmeten, compleet met zogenaamd traditionele namen, verhalen, tatoeages en overdadige kostuums.

Mijn eigen eerste kennismaking met het concept ‘pretendian’ vond echter plaats kort nadat ik in 2014 naar Berlijn verhuisde. Ik woonde een ceremonie bij waar de beroemde rabbijn Walter Homolka eregast was. In zijn pompeuze toespraak leek hij joods-zijn neer te zetten als een bovennatuurlijke drang om ‘de wereld te leiden’ en ‘wereldgebeurtenissen te beïnvloeden’. Voor iemand zoals ik, opgegroeid in een heel andere joodse traditie, klonk dit als een elegante herhaling van klassieke antisemitische complottheorieën. Kort daarna ontdekte ik dat Homolka, hoewel hij sinds 1997 de machtigste rabbijn van Duitsland w

Ga direct naar inhoudGa naar ‘artikel luisteren’

Waarom NRC besloot het nieuws over informateur Wijers te publiceren

achtergrond Nieuwsbrief van de hoofdredactie Door publicatie van een appje van Hans Wijers richtte NRC deze week de aandacht op zich. We leggen graag uit waarom we die berichten brachten.

Patricia VeldhuisPatricia Veldhuis Patricia Veldhuis

Patricia Veldhuis Gepubliceerd op15 november 2025 om 20:21 Leestijd 2 minuten

Luister

Foto Wouter de Wilde

Het was een roerige politieke week waarin ook NRC onderdeel van de ophef werd.

Donderdagmiddag brachten we het nieuws dat informateur Hans Wijers zich op verkiezingsavond negatief had uitgelaten over de mogelijkheid van een centrumrechts kabinet met JA21. Ook had hij VVD-leider Yesilgöz op een podium tijdens deze borrel een leugenaar genoemd, bevestigden meerdere bronnen aan NRC. Voor een informateur wiens taak het is om een werkbare coalitie bij elkaar te brengen, is het opmerkelijk dat hij publiekelijk zijn voorkeur uitsprak voor een specifieke samenstelling. Dat is relevante informatie, concludeerden we, dat nieuws moeten we brengen. De Telegraaf bracht op basis van hun eigen bronnen op dezelfde middag eveneens een artikel.

Aanvankelijk nam de net aangetreden informateur in een reactie aan NRC afstand van zijn uitspraken en bood hij excuses aan. Die werden in grote lijnen aanvaard door de VVD. Het leek even alsof de formatie door kon.

Op vrijdag ontstond er een nieuwe dynamiek toen journalist Eric Smit, oprichter van Follow the Money, in een bericht op LinkedIn schreef dat hij op de bewuste verkiezingsbijeenkomst Yesilgöz een leugenaar had genoemd. Dat Smit zich die avond anders herinnert, doet niets af aan de veertien bronnen die iets anders zeggen.

Tegelijkertijd kreeg onderzoeksjournalist Hugo Logtenberg nieuwe informatie rond. Het bleek dat Wijers in een recent appbericht Yesilgöz onder meer „die feeks van de VVD” noemde. NRC had Wijers vrijdag rond het middaguur vragen gesteld over dat appje, waarop Wijers zelf de conclusie trok dat zijn positie onhoudbaar was geworden.

Op de redactie waren we ons bewust van de impact van deze stukken. Ook zagen wij dat NRC kritiek te verduren kreeg, op social media en bij andere nieuwsorganisaties. Ontevreden lezers meldden zich bij de klantenservice. Waarom schrijft NRC over privézaken? Wil NRC de formatie laten ontsporen?

Het is goed om uit te leggen hoe een redactie tijdens een belangrijke tijd zoals een formatie te werk gaat. Tijdens de campagne zijn de lijsttrekkers overal. Ze willen hun boodschap verkondigen, stemmen winnen. Maar tijdens de formatie gaan de luiken grotendeels naar beneden. Er zijn persmomenten, maar veel belangrijke informatie wordt niet verteld.

Vanaf het moment dat afgelopen woensdag bekend werd dat Wijers namens D66 was aangesteld als formateur wilden wij op de redactie weten: wat zegt de keuze van Wijers, met zijn economische kennis en staat van dienst in het bedrijfsleven, over hoe Rob Jetten het hobbelige pad richting een kabinet wil aanpakken?

Onderzoeksjournalist Logtenberg ging rondbellen in kringen van de partij. Vele tientallen telefoontjes brachten hem op het spoor van de bewuste bijeenkomst op verkiezingsavond, een borrel van ondernemer Willem Sijthoff in Amsterdam waar zo’n tweehonderd gasten aanwezig waren. Veertien van de aanwezigen bevestigden de verschillende uitspraken van Wijers aan Logtenberg. Toen hij een dag later ook het beladen appje geverifieerd had, wist hij: dit was geen ‘slip of the tongue’ van Wijers tijdens een gezellige borrel, zoals hij verklaarde bij een persmoment, maar een uitspraak die in lijn was met zijn persoonlijke mening.

Natuurlijk hebben we bij NRC de belangen afgewogen. We staan er bij iedere publicatie expliciet bij stil: als onze journalisten over personen schrijven breken we, op een manier, in op het recht op privacy. Die inbreuk moet gerechtvaardigd zijn door het maatschappelijk belang van het nieuws.

In de afweging die wij op de redactie maakten, vonden wij de berichtgeving over de bijeenkomst en het app-bericht gerechtvaardigd. Wijers is een publiek figuur. Dat betekent dat hij moet aanvaarden dat zijn uitlatingen sneller onder een vergrootglas komen te liggen. Wijers had een belangrijke publieke taak als informateur. Zijn opvattingen en uitlatingen daarover zijn dan zeer relevant. Dat geldt ook voor uitspraken op een bijeenkomst met genodigden.

Het controleren van de macht is onze taak, wie die macht ook in handen heeft. Wij moeten als NRC doen waar we goed in zijn: laten zien wat er gebeurt – ook achter de schermen, op besloten feestjes, in wandelgangen. Dat doen we onafhankelijk. Om die reden publiceerden we eerder onthullingen over beoogd premier Ronald Plasterk en, bij de vorige formatie twee jaar geleden, verkenner Gom van Strien.

We laten ons leiden door waarheidsvinding, niet door politieke belangen. Als er feiten opduiken, houden we die niet onder de pet.

Dit is de tekst van de nieuwsbrief van de hoofdredactie die wekelijks op zondag verschijnt. Abonneren kan hier.

Deel

Mail de redactie Meer van het onderwerpMedia Een ‘Thatcherite conservative’ drukt zijn stempel op de BBC, maar daar zou een einde aan kunnen komen 23 uur geleden

NRC-chef Wubby Luyendijk wint VVOJ Vliegwiel, prijs voor onderzoeksjournalistiek 1 dag geleden