C2025

Is Israel’s genocide economy on the brink? Economist Shir Hever explains how the Gaza war mobilization propped up a ‘zombie economy’ that appears to function but lacks any future horizon. Amos Brison By Amos Brison December 16, 2025 People walk through Tel Aviv’s Carmel Market, partially closed following ongoing missile attacks from Iran, June 23, 2025. (Yonatan Sindel/Flash90) People walk through Tel Aviv’s Carmel Market, partially closed following ongoing missile attacks from Iran, June 23, 2025. (Yonatan Sindel/Flash90) Since October 2023, Israel has faced a convergence of economic shocks. Tens of thousands of residents have been displaced from border regions in the south and north as a result of hostilities with Hamas and Hezbollah, while hundreds of thousands of reservists were pulled out of the workforce for extended periods, leaving key sectors short-staffed and productivity depleted. Public services, education, and healthcare have deteriorated as state spending was diverted to the war, and almost 50,000 businesses have gone bankrupt.

Capital flight — particularly in the high-tech sector — together with a growing reliance on foreign loans has added significant strain to the economy, with debt expected to reach 70 percent of GDP in 2025. Israel’s international standing has also weakened: Once-stable trade partners are turning away, sanctions and boycotts are expanding, and major investors are beginning to look elsewhere.

An annual poverty report published Dec. 8 by the Israeli NGO Latet underscores the depth of the social crisis. Household expenses have risen dramatically since the war, nearly 27 percent of families and over one-third of children now experience “food insecurity,” and about a quarter of aid recipients are “new poor” pushed into hardship over the past two years.

Yet, at the same time, Israel’s economy has also displayed signs of resilience. The shekel has appreciated nearly 20 percent against the U.S. dollar since the start of the war, and the Tel Aviv Stock Exchange has reached record highs, buoyed in part by wartime spending and central-bank intervention.

To make sense of these seemingly conflicting signals — surging markets alongside deepening social and economic turmoil — it is necessary to look beyond traditional indicators. Israeli economic researcher and BDS activist Shir Hever argues that Israel is now operating in what he calls a “zombie economy,” one kept moving through massive military expenditure, foreign credit, and political denial.

Dr. Shir Hever (Courtesy) Dr. Shir Hever (Courtesy) For over two decades, Hever has examined the ties between the Israeli economy, militarism, and the occupation. In an interview with +972 Magazine, he explains why Israel’s economic crisis cannot be measured simply in terms of GDP or inflation, and why the pillars that once sustained its growth — foreign investment, technological innovation, and global integration — are beginning to erode. He also discusses the illusion of a sustainable wartime economy, the social and economic toll of prolonged mass mobilization, and how Israel’s growing isolation in global markets may signal the start of a long-term decline.

The interview has been edited for length and clarity.

To start, if we assume the Gaza war, in the form that it’s been waged over the past two years, has finally ended, do you expect the Israeli economy to recover — and, if so, how would that happen?

I think it’s important to first ask: Recover from what?

Israel’s economic problem is multifaceted. First, there is direct harm to productivity because of the displacement of tens of thousands of households from areas close to the borders with Gaza and Lebanon, and from direct damage inflicted by missiles and rockets in those areas.

Second, the recruitment of almost 300,000 reserve soldiers for a very extended period of time caused a noticeable drop in participation in the workforce. It also erased countless days of training that had been invested in these workers, at a time in which the means to educate and train replacements is far from full capacity.

Third, the educated middle class in Israel is starting to consider emigration, and tens of thousands of families have already emigrated.

Passengers at the departure hall at Ben Gurion International airport, near Tel Aviv, September 18, 2025. (Chaim Goldberg/Flash90) Passengers at the departure hall at Ben Gurion International airport, near Tel Aviv, September 18, 2025. (Chaim Goldberg/Flash90) Fourth, the financial crisis: Many Israelis took their savings abroad in anticipation of inflation, coupled with a loss of value of the Israeli currency, a drop in Israel’s credit rating, and an increase in Israel’s risk premium.

As resources were diverted for the war — with the government’s own data showing that it has purchased tens of billions of dollars’ worth of weapons on credit — the quality of public services and higher education has declined dramatically. Israel has never in its history been closer to reaching a debt-trap [a situation in which the state is forced to take out loans in order to cover the interest payments on older loans].

Finally, and this is very important, Israel’s brand has become toxic. It faces boycotts, divestments, and sanctions on a level that has never been seen before. Israeli businesses find that former business partners abroad shy away from dealing with them.

I read this article on Ynet where they interviewed a bunch of Israeli business people who were saying how isolated they feel, and how their business partners, even long-term ones, say they don’t want anything more to do with them. They described how, even in “very friendly countries [to Israel]” they were told “please delete all records of this meeting, we don’t want anyone to know that we met with you.” They most likely referred to Germany, as the IFA fair had just taken place in Berlin prior to the interview.

In recent months you’ve described Israel’s economy during the Gaza war as a “zombie economy.” Could you explain what you mean by that?

I call it a zombie economy in the sense that it’s an economy that is moving but is not aware of its own state of crisis or its impending demise.

People shop at the Ayalon shopping mall during the Passover holiday, in Ramat Gan, April 14, 2025. (Miriam Alster/Flash90) People shop at the Ayalon shopping mall during the Passover holiday, in Ramat Gan, April 14, 2025. (Miriam Alster/Flash90) A capitalist economy is based on the idea of a constant, future horizon. You cannot have a capitalist market without investment, and investment is based on the idea that you invest the money now in order to make a profit in the future. But in Israel, the government has passed a budget that is detached from the actual expenditure, driving the debt out of control, and the draft of next year’s budget is equally delusional.

At the same time, many of the most talented and educated people are leaving the country because they don’t want to raise their children there. This is precisely the opposite of a future horizon — a state that plans for the immediate term rather than the long term.

So while the economy might appear to be functioning on the surface, that’s largely because a significant portion of the population has been mobilized for reserve duty — armed, equipped, fed, and transported to sustain the war. The war is the main economic activity that the government is undertaking; even now, two months into Trump’s so-called ceasefire, there hasn’t been a mass release of reservists back to civilian life.

Haaretz calculated that the destruction of the Gaza Strip is the largest engineering project in Israel’s history. The amount of cement, construction materials, vehicles, and fuel being used surpasses the construction of HaMovil HaArtzi [the national water pipe], which was the big engineering infrastructure project of the 1950s, and of the West Bank separation wall, which was the big engineering project of the early 2000s. So this is really an economy that appears to be functioning, but without any trajectory for a future. It’s based on a delusion.

Presumably, all the reservists who served in the war, and all the people who were displaced from their homes in the south and the north, are going to re-enter the workforce at some point. Could that allow Israel to escape an economic crisis?

To begin with, many of those reservists simply won’t have jobs to return to, because more than 46,000 businesses have gone bankrupt during the war.

There’s also the psychological aspect. I’m not qualified to answer what happens when these people try to resume civilian life, but the impact is likely to be dramatic. Will they use violence whenever something annoys them, as they did for hundreds of days in Gaza? Are they going to require a tremendous amount of psychological treatment to manage the trauma and guilt? We’re already seeing a lot of soldiers committing suicide.

Israeli soldiers who suffer from PTSD stage a protest demanding better rights and conditions, outside the Knesset, Jerusalem, November 3, 2025. (Chaim Goldberg/Flash90) Israeli soldiers who suffer from PTSD stage a protest demanding better rights and conditions, outside the Knesset, Jerusalem, November 3, 2025. (Chaim Goldberg/Flash90) Remember that these are also people who haven’t spent any time keeping up with developments in their professions and instead were committing genocide in Gaza, so this also feeds into the technological and educational crises. University enrollment has not kept pace with population growth, meaning Israel is on track to become less educated in the long run.

Then there are the approximately quarter of a million Israelis who are displaced from their homes near the borders with Gaza or Lebanon, who have been living for over a year in hotels. They’ve been living under the assumption that they might be asked to return at any moment. It’s very difficult to find new jobs in this condition since their c

Ga naar hoofdinhoud. Sla menu over, ga naar het artikel

Mijn ND Abonneer Nieuws Geloof Opinie Mensen Cultuur Vacatures

Nieuws Krant Podcasts Puzzels Mijn nieuws

Luisteren ‘Waar ben ik in beland?’, dacht CU’er Eppo Bruins die voor NSC minister werd. Toch zou hij het weer doen Interview Eppo Bruins liet de ChristenUnie achter en werd onderwijsminister in een kabinet van chaos en wantrouwen. Hij zag dat de ‘machtsmachine van de VVD’ korte metten maakte met de NSC-droom. Een gesprek over verziekte verhoudingen, gelekte appjes en zielenzalf. Gerard BeverdamNiels van den Bovenkamp donderdag 18 december 2025, 10:34 aangepast 22:16 Eppo Bruins: 'Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ''kan niks, doet niks, wil niks, mag niks'’.' Eppo Bruins: 'Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ''kan niks, doet niks, wil niks, mag niks'’.' beeld: Carel Schutte Den Haag

Eppo Bruins voelde zich geroepen tot het ministerschap, ook door God. Maar het was allemaal nog veel lelijker dan hij vooraf had bedacht. ‘Ja, daarover hoef ik geen moment te twijfelen.’ De dollemansrit eindigde voor Bruins in augustus, toen buitenlandminister Caspar Veldkamp aftrad en de andere NSC-bewindslieden hem volgden.

Waar zat die lelijkheid in?

‘Gedeeltelijk gaat het dan over de bezuinigingen op onderwijs. Maar ook over hoe het er echt aan toegaat. Op het hoogste politieke niveau gaat het maar heel weinig over de inhoud. Het gaat over belangen, macht en beeldvorming.

Tekst loopt door onder de advertentie Er zijn nu nog maar twee partijen over in het demissionaire kabinet en zelfs nu is het nog knokken voor je leven. Als minister vond ik het geweldig om in de Kamer te debatteren en met mensen op het ministerie te werken. Maar in de ministerraad en de coalitie ...’

Hoe erg was het daar?

‘Het gaat dus gewoon volstrekt niet over inhoud. Dat heeft me wel doen beseffen dat ik voor dat stukje van de baan niet heel geschikt ben. Ik wil praten over waarom iets goed of slecht is voor het land.

‘Ik heb van mijn ambtenaren begrepen dat ze het op deze manier nog nooit hadden meegemaakt.’ Maar ik merkte dat succes er niet mocht zijn, omdat alles altijd werd uitgelegd als een nederlaag voor de ander. Ik heb van mijn ambtenaren begrepen dat ze het op deze manier nog nooit hadden meegemaakt.’

Wie was de belangrijkste aanjager van die sfeer?

‘Er waren veel bewindspersonen die geen ervaring hadden in de landelijke politiek, maar de VVD was wel ervaren en bedreven in het spel. Ik zag gefrustreerde bewindspersonen die probeerden er iets doorheen te krijgen, maar die tegen een geoliede machine aanliepen.’

We hebben het dan over PVV-bewindslieden versus de VVD?

‘Bijvoorbeeld ja. De frustratie die eruit sprak toen Wilders begin juni de stekker eruit trok, was een frustratie die ik al maandenlang in het kabinet zag. In de beeldvorming was het altijd NSC dat dwars lag vanuit een soort hoogverheven morele positie.

Terwijl wij als NSC’ers dachten: waarom moeten wij als enige zo knokken voor de rechtsstaat? Waarom helpt de VVD ons niet? Maar die waren te druk met het spel. Zij lieten ons knokken, om tegen de buitenwereld te kunnen zeggen dat NSC alles tegenhoudt. Dat is ze behoorlijk gelukt ook.’

Was premier Schoof in staat zulke kwesties in goede banen te leiden?

‘Mijn conclusie - en die hebben anderen ook al getrokken - is dat een premier zonder machtsbasis in een coalitiepartij eigenlijk geen macht heeft. Ook als individuele minister heb je weinig macht.

Want als iemand in de ministerraad zegt: ‘’ik accepteer dit niet’’, dan is er geen unanimiteit en gebeurt het dus niet. Als minister heb je vooral macht om dingen van anderen te blokkeren en dat is dus wat er voortdurend gebeurt.’

Is dat dan ook de reden dat het kabinet-Schoof een coalitie van stilstand, blokkades en amateurisme was?

‘Er was stilstand en blokkade, net zoals in voorgaande kabinetten. We zitten al tien jaar lang vast in het stikstofdossier; geen enkel kabinet krijgt het tot nu toe vlotgetrokken.

Migratie is net zo’n thema. Het lukt niet om stappen te zetten, als de macht juist ligt in het blokkeren van de stappen die nodig zijn.’

‘Week na week werd weer een andere NSC-minister een kopje kleiner gemaakt.’ Maar het valt toch ook niet te ontkennen dat het kabinet waar u deel van uitmaakte erg amateuristisch opereerde. Als we het bijvoorbeeld hebben over asielminister Marjolein Faber van de PVV …

‘Kijk, Marjolein Faber deed niet mee aan het spel van heel voorzichtig opereren en dan kijken of je iets kunt uitruilen om het door de ministerraad te krijgen.

Zij was iemand die binnens- en buitenskamers precies hetzelfde zei. Los van de inhoud had dat misschien nog wel iets verfrissends ook.’

Dat is misschien verfrissend, maar toch ook amateurisme?

‘Het is in elk geval niet de manier om dingen voor elkaar te krijgen in een arena waar je afhankelijk bent van de gunfactor van de ander.’

Dacht u weleens: waar ben ik in beland?

‘Jawel, jazeker.’

Hoe vaak?

‘Nou, wekelijks. Iedere vrijdag (bij de ministerraad, red.) en iedere dinsdag (bij de onderraden, red.). Nee, alle gekheid op een stokje. Gelukkig had ik niet iedere week een eigen stuk dat erdoorheen moest. Maar er was natuurlijk wel elke week gedoe.’

Is het niet frustrerend dat uw naam verbonden is aan zo’n kabinet?

‘Ik ben op dit moment bezig met een verbouwing. Die bouwvakkers zien helemaal geen verschil tussen kabinetten. Die zien gewoon Den Haag als een wereld die maar wat doet.’

Maar ú heeft dat beeld scherper.

‘Ja, ik heb het op onderdelen ervaren als heel onaangenaam. En toch, als ik de keuze weer zou moeten maken, zou ik het toch opnieuw doen - maar dan met meer buikpijn.

Want het is wel de plek waar belangrijke keuzes gemaakt worden. Misschien niet altijd op een mooie manier, maar democratie draait uiteindelijk ook om botsende belangen.’

Tekst loopt door onder de advertentie Is er een moment geweest dat u dacht: ik word hier zo door bezoedeld, dit wil ik niet langer?

‘Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ‘’kan niks, doet niks, wil niks, mag niks’’. Of, nog erger, hij is niet competent genoeg om zijn begroting erdoor te krijgen.’

Kwam dat verhaal ook uit de ‘machtsmachine’ van de VVD?

‘Er was een belang om mij zo af te schilderen. De boodschap was blijkbaar dat anderen wel iets doen en wel competent zijn. Week na week werd weer een andere NSC-minister een kopje kleiner gemaakt.’

Feitelijk stond u ook buitenspel, toch? Constructieve oppositiepartijen moesten uw begroting redden.

‘Dat is hun beeld tegenover het mijne.’

Lees verder onder de foto.

Eppo Bruins: ‘De ChristenUnie is een genadige partij.’ - beeld: Carel Schutte

Wat is uw beeld?

‘De enige manier om tot een goedgekeurde begroting te komen was een forse reparatie van de bezuinigingen. Dat was mij volstrekt helder.

Die reparatie moest van de oppositie komen. Die kon nooit van mij komen, want ik had het hoofdlijnenakkoord getekend. Het beste wat ik kon doen, was niet bij het overleg zijn.’

Over onderling vertrouwen gesproken: D66 en CDA proberen nu een kabinet te formeren met de VVD. Jetten en Bontenbal lijken elkaar te vertrouwen. Er schuift met de VVD een partij aan die u als machtsmachine duidt.

‘Het wordt heel spannend nu er een ervaren partij bij komt, die al twee keer op rij verkiezingen heeft verloren. Die partij heeft het nodig dat er de volgende keer wél winst komt. Twee keer is de VVD in een kabinet gestapt met het idee dat het niet lang gaat duren.

Beide keren is dat uitgekomen. Als de VVD nu opnieuw in een kabinet stapt met als doel de volgende verkiezingen te winnen, dan komt er nooit vertrouwen. Wat je dan ook met elkaar afspreekt, het wordt toch geschonden.’

Dat is wel cynisch …

‘Ja, of realistisch. Je maakt afspraken voor het moment. Het is echt mensenwerk. Op een gegeven moment wordt je zo hard pijn gedaan dat je weet dat je elkaar niet meer kunt vertrouwen.’

‘Het opstappen van het NSC-smaldeel heeft de mensen in Gaza niet geholpen.’ Wanneer kreeg u door dat het kabinet-Schoof geen lang leven beschoren zou zijn?

‘Pieter Omtzigt heeft ons vanaf de allereerste week gewaarschuwd: dit gaat mis. Hij zei tegen ons dat als we niet de hakken in het zand zouden zetten, de VVD een voordeel zou hebben. Maar week na week werden we afgetroefd door het VVD-smaldeel.’

Kunt u daarvan een voorbeeld noemen?

‘De grootste deceptie voor NSC is geweest hoe het is gegaan rond het constitutioneel hof. Dat zou er komen om wetten te toetsen aan de Grondwet. Het was een NSC-speerpunt dat in het hoofdlijnenakkoord was vastgelegd. Op een gegeven moment zei de VVD: prima zo’n hof, maar we hebben nooit vastgelegd dat zo’n hof wetten gaat toetsen aan de Grondwet.

Ja, waarom zou je anders überhaupt een constitutioneel hof willen? Op zo’n moment denk je: in welk toneelspel ben ik terechtgekomen? NSC is er buitengewoon slecht uitgekomen qua imago. Om een ander beeld neer te zetten, hadden we een spindoctor nodig, maar die hadden we niet.’

Net voor de zomer viel het kabinet en aan het einde van de zomer opnieuw. NSC-minister Caspar Veldkamp stapte op omdat het kabinet geen nieuwe maatregelen tegen Israël wilde nemen. Hoe heeft u dat beleefd?

‘Veldkamp overviel ons met zijn vertrek. Toen lag meteen de vraag op tafel: wat doen wij als NSC-collega’s? De verhoudingen waren fifty-fifty. Toen heb ik tegen Eddy van Hijum (de nieuwe NSC-voorman, red.) gezegd: jij moet besluiten. Wat je ook beslist, ik volg. Zelf wilde ik graag doorgaan.’

Veldkamp wilde meer maatregelen nemen tegen Israël. Was u het daarmee eens?

‘Het opstappen van het NSC-smaldeel heeft de mensen in Gaza niet geholpen. Je kunt wel willen deugen, maar het moet de mensen helpen.’

Maar e

Ga naar hoofdinhoud. Sla menu over, ga naar het artikel

Mijn ND Abonneer Nieuws Geloof Opinie Mensen Cultuur Vacatures

Nieuws Krant Podcasts Puzzels Mijn nieuws

Luisteren ‘Waar ben ik in beland?’, dacht CU’er Eppo Bruins die voor NSC minister werd. Toch zou hij het weer doen Interview Eppo Bruins liet de ChristenUnie achter en werd onderwijsminister in een kabinet van chaos en wantrouwen. Hij zag dat de ‘machtsmachine van de VVD’ korte metten maakte met de NSC-droom. Een gesprek over verziekte verhoudingen, gelekte appjes en zielenzalf. Gerard BeverdamNiels van den Bovenkamp donderdag 18 december 2025, 10:34 aangepast 22:16 Eppo Bruins: 'Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ''kan niks, doet niks, wil niks, mag niks'’.' Eppo Bruins: 'Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ''kan niks, doet niks, wil niks, mag niks'’.' beeld: Carel Schutte Den Haag

Eppo Bruins voelde zich geroepen tot het ministerschap, ook door God. Maar het was allemaal nog veel lelijker dan hij vooraf had bedacht. ‘Ja, daarover hoef ik geen moment te twijfelen.’ De dollemansrit eindigde voor Bruins in augustus, toen buitenlandminister Caspar Veldkamp aftrad en de andere NSC-bewindslieden hem volgden.

Waar zat die lelijkheid in?

‘Gedeeltelijk gaat het dan over de bezuinigingen op onderwijs. Maar ook over hoe het er echt aan toegaat. Op het hoogste politieke niveau gaat het maar heel weinig over de inhoud. Het gaat over belangen, macht en beeldvorming.

Tekst loopt door onder de advertentie Er zijn nu nog maar twee partijen over in het demissionaire kabinet en zelfs nu is het nog knokken voor je leven. Als minister vond ik het geweldig om in de Kamer te debatteren en met mensen op het ministerie te werken. Maar in de ministerraad en de coalitie ...’

Hoe erg was het daar?

‘Het gaat dus gewoon volstrekt niet over inhoud. Dat heeft me wel doen beseffen dat ik voor dat stukje van de baan niet heel geschikt ben. Ik wil praten over waarom iets goed of slecht is voor het land.

‘Ik heb van mijn ambtenaren begrepen dat ze het op deze manier nog nooit hadden meegemaakt.’ Maar ik merkte dat succes er niet mocht zijn, omdat alles altijd werd uitgelegd als een nederlaag voor de ander. Ik heb van mijn ambtenaren begrepen dat ze het op deze manier nog nooit hadden meegemaakt.’

Wie was de belangrijkste aanjager van die sfeer?

‘Er waren veel bewindspersonen die geen ervaring hadden in de landelijke politiek, maar de VVD was wel ervaren en bedreven in het spel. Ik zag gefrustreerde bewindspersonen die probeerden er iets doorheen te krijgen, maar die tegen een geoliede machine aanliepen.’

We hebben het dan over PVV-bewindslieden versus de VVD?

‘Bijvoorbeeld ja. De frustratie die eruit sprak toen Wilders begin juni de stekker eruit trok, was een frustratie die ik al maandenlang in het kabinet zag. In de beeldvorming was het altijd NSC dat dwars lag vanuit een soort hoogverheven morele positie.

Terwijl wij als NSC’ers dachten: waarom moeten wij als enige zo knokken voor de rechtsstaat? Waarom helpt de VVD ons niet? Maar die waren te druk met het spel. Zij lieten ons knokken, om tegen de buitenwereld te kunnen zeggen dat NSC alles tegenhoudt. Dat is ze behoorlijk gelukt ook.’

Was premier Schoof in staat zulke kwesties in goede banen te leiden?

‘Mijn conclusie - en die hebben anderen ook al getrokken - is dat een premier zonder machtsbasis in een coalitiepartij eigenlijk geen macht heeft. Ook als individuele minister heb je weinig macht.

Want als iemand in de ministerraad zegt: ‘’ik accepteer dit niet’’, dan is er geen unanimiteit en gebeurt het dus niet. Als minister heb je vooral macht om dingen van anderen te blokkeren en dat is dus wat er voortdurend gebeurt.’

Is dat dan ook de reden dat het kabinet-Schoof een coalitie van stilstand, blokkades en amateurisme was?

‘Er was stilstand en blokkade, net zoals in voorgaande kabinetten. We zitten al tien jaar lang vast in het stikstofdossier; geen enkel kabinet krijgt het tot nu toe vlotgetrokken.

Migratie is net zo’n thema. Het lukt niet om stappen te zetten, als de macht juist ligt in het blokkeren van de stappen die nodig zijn.’

‘Week na week werd weer een andere NSC-minister een kopje kleiner gemaakt.’ Maar het valt toch ook niet te ontkennen dat het kabinet waar u deel van uitmaakte erg amateuristisch opereerde. Als we het bijvoorbeeld hebben over asielminister Marjolein Faber van de PVV …

‘Kijk, Marjolein Faber deed niet mee aan het spel van heel voorzichtig opereren en dan kijken of je iets kunt uitruilen om het door de ministerraad te krijgen.

Zij was iemand die binnens- en buitenskamers precies hetzelfde zei. Los van de inhoud had dat misschien nog wel iets verfrissends ook.’

Dat is misschien verfrissend, maar toch ook amateurisme?

‘Het is in elk geval niet de manier om dingen voor elkaar te krijgen in een arena waar je afhankelijk bent van de gunfactor van de ander.’

Dacht u weleens: waar ben ik in beland?

‘Jawel, jazeker.’

Hoe vaak?

‘Nou, wekelijks. Iedere vrijdag (bij de ministerraad, red.) en iedere dinsdag (bij de onderraden, red.). Nee, alle gekheid op een stokje. Gelukkig had ik niet iedere week een eigen stuk dat erdoorheen moest. Maar er was natuurlijk wel elke week gedoe.’

Is het niet frustrerend dat uw naam verbonden is aan zo’n kabinet?

‘Ik ben op dit moment bezig met een verbouwing. Die bouwvakkers zien helemaal geen verschil tussen kabinetten. Die zien gewoon Den Haag als een wereld die maar wat doet.’

Maar ú heeft dat beeld scherper.

‘Ja, ik heb het op onderdelen ervaren als heel onaangenaam. En toch, als ik de keuze weer zou moeten maken, zou ik het toch opnieuw doen - maar dan met meer buikpijn.

Want het is wel de plek waar belangrijke keuzes gemaakt worden. Misschien niet altijd op een mooie manier, maar democratie draait uiteindelijk ook om botsende belangen.’

Tekst loopt door onder de advertentie Is er een moment geweest dat u dacht: ik word hier zo door bezoedeld, dit wil ik niet langer?

‘Rond de vorige kerstvakantie zat ik er echt doorheen. Via de kranten werd ik door verschillende anonieme collega’s neergezet als de minister van ‘’kan niks, doet niks, wil niks, mag niks’’. Of, nog erger, hij is niet competent genoeg om zijn begroting erdoor te krijgen.’

Kwam dat verhaal ook uit de ‘machtsmachine’ van de VVD?

‘Er was een belang om mij zo af te schilderen. De boodschap was blijkbaar dat anderen wel iets doen en wel competent zijn. Week na week werd weer een andere NSC-minister een kopje kleiner gemaakt.’

Feitelijk stond u ook buitenspel, toch? Constructieve oppositiepartijen moesten uw begroting redden.

‘Dat is hun beeld tegenover het mijne.’

Lees verder onder de foto.

Eppo Bruins: ‘De ChristenUnie is een genadige partij.’ - beeld: Carel Schutte

Wat is uw beeld?

‘De enige manier om tot een goedgekeurde begroting te komen was een forse reparatie van de bezuinigingen. Dat was mij volstrekt helder.

Die reparatie moest van de oppositie komen. Die kon nooit van mij komen, want ik had het hoofdlijnenakkoord getekend. Het beste wat ik kon doen, was niet bij het overleg zijn.’

Over onderling vertrouwen gesproken: D66 en CDA proberen nu een kabinet te formeren met de VVD. Jetten en Bontenbal lijken elkaar te vertrouwen. Er schuift met de VVD een partij aan die u als machtsmachine duidt.

‘Het wordt heel spannend nu er een ervaren partij bij komt, die al twee keer op rij verkiezingen heeft verloren. Die partij heeft het nodig dat er de volgende keer wél winst komt. Twee keer is de VVD in een kabinet gestapt met het idee dat het niet lang gaat duren.

Beide keren is dat uitgekomen. Als de VVD nu opnieuw in een kabinet stapt met als doel de volgende verkiezingen te winnen, dan komt er nooit vertrouwen. Wat je dan ook met elkaar afspreekt, het wordt toch geschonden.’

Dat is wel cynisch …

‘Ja, of realistisch. Je maakt afspraken voor het moment. Het is echt mensenwerk. Op een gegeven moment wordt je zo hard pijn gedaan dat je weet dat je elkaar niet meer kunt vertrouwen.’

‘Het opstappen van het NSC-smaldeel heeft de mensen in Gaza niet geholpen.’ Wanneer kreeg u door dat het kabinet-Schoof geen lang leven beschoren zou zijn?

‘Pieter Omtzigt heeft ons vanaf de allereerste week gewaarschuwd: dit gaat mis. Hij zei tegen ons dat als we niet de hakken in het zand zouden zetten, de VVD een voordeel zou hebben. Maar week na week werden we afgetroefd door het VVD-smaldeel.’

Kunt u daarvan een voorbeeld noemen?

‘De grootste deceptie voor NSC is geweest hoe het is gegaan rond het constitutioneel hof. Dat zou er komen om wetten te toetsen aan de Grondwet. Het was een NSC-speerpunt dat in het hoofdlijnenakkoord was vastgelegd. Op een gegeven moment zei de VVD: prima zo’n hof, maar we hebben nooit vastgelegd dat zo’n hof wetten gaat toetsen aan de Grondwet.

Ja, waarom zou je anders überhaupt een constitutioneel hof willen? Op zo’n moment denk je: in welk toneelspel ben ik terechtgekomen? NSC is er buitengewoon slecht uitgekomen qua imago. Om een ander beeld neer te zetten, hadden we een spindoctor nodig, maar die hadden we niet.’

Net voor de zomer viel het kabinet en aan het einde van de zomer opnieuw. NSC-minister Caspar Veldkamp stapte op omdat het kabinet geen nieuwe maatregelen tegen Israël wilde nemen. Hoe heeft u dat beleefd?

‘Veldkamp overviel ons met zijn vertrek. Toen lag meteen de vraag op tafel: wat doen wij als NSC-collega’s? De verhoudingen waren fifty-fifty. Toen heb ik tegen Eddy van Hijum (de nieuwe NSC-voorman, red.) gezegd: jij moet besluiten. Wat je ook beslist, ik volg. Zelf wilde ik graag doorgaan.’

Veldkamp wilde meer maatregelen nemen tegen Israël. Was u het daarmee eens?

‘Het opstappen van het NSC-smaldeel heeft de mensen in Gaza niet geholpen. Je kunt wel willen deugen, maar het moet de mensen helpen.’

Maar e

Skip to main content [Match] Stand for Truth. Work for Justice. Sojourners

MagazineGlobalNonviolence and Peace Christmas Is for the Oppressed A Palestinian reflection on entering the season of Advent.

By John Munayer, Samuel Munayer

Illustration by Julia Antonio Blasco December 2025 FOR THE THIRD year in a row, Advent in Palestine is not a season of joy. Even with the tenuous ceasefire, Advent is lived in the shadow of genocide, walls, checkpoints, ethnic cleansing, dispossession, and fear.

For many Palestinians, these days of waiting and preparation are overshadowed by mourning for loved ones lost, for homes demolished, for lands taken. In Bethlehem itself, where the Christian story began, streets that should be filled with song and light are burdened with grief and lament. The hymns of waiting mingle with the cries of the bereaved, displaced, imprisoned, and the starving.

In the land where the gospel of Jesus first unfolded, the nearness of Advent is most real. The Christmas story doesn’t look like comfort, plenty, and “toys in every store.” The original narrative bears a much closer resemblance to the times in which we, Palestinians, currently live.

This appears in the December 2025 issue of Sojourners Subscribe Ads support our mission. Learn more.

The Nativity story is one of a family forced to flee massacres and of a child laid in a manger because there was no room in the inn. In our land, where space is denied and belonging is contested, this story is not remote history. Instead, it mirrors our present reality. Christmas is not a shallow festivity, nor a consumer spectacle, but a hope born in the very midst of instability, insecurity, and suffering.

Christmas is for the oppressed. It is for those who know exile and the bitterness of hunger. The angels’ song of peace was not first heard in royal palaces or halls of government power, but in the shepherds’ fields.

Most Popular Knives Out’s Rian Johnson Says He Will Always Be a Youth Group Kid Ten Things You Can't Do at Christmas While Following Jesus ‘God & Country’ Documents the Christian Nationalist Takeover of Evangelicalism ‘Lord of the Rings’ Doesn’t Mean What MAGA Thinks It Does Sojourners’ Top Movies of 2025 The Incarnation, the birth of God among us, is not an idea, not a distant abstraction. It is held in the reality of flesh and blood. It is the embodiment of God as a Palestinian Jew under Roman occupation, sharing the identity of the oppressed and living among them. Jesus is born into poverty, a child of an oppressed people.

To receive the Christ Child is to share in who he becomes.

The good news of Christmas proclaims that the savior of the world is also the companion of the crucified peoples of history.

Ads support our mission. Learn more.

God’s choice is always to be with those whom the world casts aside. The presence of God is not aligned with any empire, nor with the powers that dominate and destroy. God is among the brokenhearted and those yearning for liberation. This is why the Nativity cannot be separated from the Cross. The child born in Bethlehem is already the Christ who will be lifted up at Golgotha.

And then there is the manger.

Luke tells us that Mary “gave birth to her firstborn son and wrapped him in bands of cloth and laid him in a manger” (2:7). A manger is a feeding trough for animals, a place where food is laid down. The prophet Isaiah writes that “the ox knows its owner, and the donkey its master’s manger” (1:3). Luke’s account insists that there was no room in the inn (katáluma or guest room), no proper place for the child to be born.

Later in Luke’s gospel, as Jesus prepares to face the cross, he tells his disciples to look for the upper room where they, as guests, will eat the Passover (22:11-12). The same Greek word for guest lodging (katáluma) links the beginning and the end of Jesus’ earthly life. Luke wants us to make the connection between Incarnation and crucifixion, between the child laid where food belongs and the One who will give himself as bread and wine.

Mary is, in this sense, a prophet. By laying Christ in a manger, she is already declaring who he will become: food for the hungry, bread for the life of the world. On the night before his crucifixion, Jesus takes bread and says, “This is my body, given for you.” But Mary’s actions in Bethlehem are the first proclamation of this truth. She offers Christ to a starving world, laying him in a place meant for food. The infant swaddled in cloth is already the bread of life for all who hunger for justice.

Ads support our mission. Learn more.

How then can we celebrate Christmas in times of such suffering?

We celebrate Christmas truthfully when we join in Mary’s prophetic act. We celebrate Christmas when we participate in feed-ing the hungry, comforting the brokenhearted, raising up the oppressed.

To receive the Christ Child is to share in who he becomes, to share in his mission. We humbly enter the stable when we break the bread of life in places of despair, embody solidarity with the wounded, live in such a way that hope is not extinguished.

This is the meaning of Christmas in Palestine. Amid a darkness so dark that we have no idea where we are going, we proclaim that light has dawned. During a despair so deep we are helpless to rescue ourselves, we proclaim that God is with us. This is the meaning of Christmas wherever people cry out for deliverance.

John Munayer John Munayer is a Palestinian theologian from Jerusalem involved with interreligious activism.

Samuel Munayer Samuel Munayer is a Palestinian theologian from Jerusalem and works for a humanitarian organization serving in Gaza and the West Bank.

Got something to say about what you're reading? We value your feedback!

Read MoreContent Global Videos Editor's Picks

Robert Macfarlane Asks ‘Is a River Alive?’ From a straightforward question, cavernous possibilities of geology and theology emerge. by Avery Davis Lamb

The Checkpoints A poem. by Hima Bindu Thota Subscribe Magazine Newsletters Liberating the Word Follow on Facebook Follow on Bluesky Follow on Instagram Subscribe to our RSS Feed Sojourners Donate Products Editorial Policies Privacy Policy Media Advertising Press Opportunities Careers Fellowship Program Contact Office 408 C St. NE Washington DC, 20002 Phone 202-328-8842 Email sojourners@sojo.net Unless otherwise noted, all material © Sojourners 2025 Thanks for reading!

Ga direct naar inhoudGa naar ‘artikel luisteren’

Balkenende heeft spijt van zijn uitval naar prins Friso

Nieuws Documentaire Oud-premier Jan Peter Balkenende slikt 22 jaar na dato zijn woorden in over prins Friso en Mabel Wisse Smit. Dat zij „onwaarheid” hadden gesproken had „niet gezegd hoeven worden”.

Mark Kranenburg Gepubliceerd op 19 december 2025 om 20:22 Leestijd 2 minuten

Luister

Premier Balkenende tijdens de bewuste persconferentie over de kwestie Mabel Wisse Smit. Zij en haar verloofde prins Friso hadden besloten geen toestemming te vragen aan het kabinet voor hun huwelijk. De prins zag daarmee af van zijn rechten op de troon. Premier Balkenende tijdens de bewuste persconferentie over de kwestie Mabel Wisse Smit. Zij en haar verloofde prins Friso hadden besloten geen toestemming te vragen aan het kabinet voor hun huwelijk. De prins zag daarmee af van zijn rechten op de troon. Foto Jasper Juinen / ANP

Ex-premier Jan Peter Balkenende (CDA) heeft spijt van zijn harde uitval in 2003 naar prins Friso en zijn verloofde Mabel Wisse Smit. Hij zei toen op een persconferentie dat het stel hem niet volledig had ingelicht over de relatie die Wisse Smit eerder had gehad met drugscrimineel Klaas Bruinsma. „Wanneer onwaarheid wordt gesproken is daar natuurlijk geen kruid tegen gewassen”, aldus een zichtbaar boze Balkenende. Nu vindt hij „achteraf gezien” dat „deze zin niet gezegd had hoeven worden” en dat deze „ook niet nodig was geweest”.

Voor Balkenende was extra belastende informatie over de status van de relatie tussen Wisse Smit en Bruinsma de reden om geen toestemmingswet voor het huwelijk bij het parlement in te dienen. Hij sprak over het „schaden van het vertrouwen”. Hierdoor verdween Friso, de tweede zoon van koningin Beatrix, uit de lijst van troonopvolgers. Het huwelijk ging wel gewoon door. Prins Friso overleed in 2013 aan de gevolgen van een skiongeluk het jaar ervoor.

Oud-premier Balkenende komt terug op zijn uitspraken van destijds in de tweedelige tv-documentaire De storm van Balkenende van de NTR die op 27 en 28 december in het kader van de serie premiersportretten wordt uitgezonden. De ongekend felle woorden van Balkenende zijn later vaak als verklaring gezien voor de koele verstandhouding tussen koningin Beatrix en haar premier. In de documentaire geeft de toenmalig hoogste ambtenaar van het ministerie van Algemene Zaken Wim Kuijken dit in bedekte temen ook toe. „Die uitspraak wordt op het paleis ook gehoord en dat is niet fijn”, zegt hij. In tegenstelling tot veel van zijn voorgangers werd Balkenende na zijn achtjarig premierschap niet tot minister van Staat benoemd. Dit gebeurde pas in 2022 op voordracht van koning Willem-Alexander.

Turbulent premierschap In het tv-portret van de makers Misha Wessel en Thomas Blom blikt Balkenende uitvoerig terug op zijn turbulente premierschap dat onder andere werd gekenmerkt door drie kabinetscrises. Balkenende verdween van het politieke toneel in 2010 nadat het CDA onder zijn leiding bij de verkiezingen twintig zetels had verloren. Ook komen hoofdrolspelers uit die tijd, zoals PvdA-leider Wouter Bos, CDA-fractieleider Maxime Verhagen, D66-leider Thom de Graaf en VVD-minister Rita Verdonk aan het woord. Juist omdat er al zoveel jaren zijn verstreken, durven de geïnterviewden zich aanzienlijk openlijker uit te spreken dan destijds. Zo geeft Maxime Verhagen ruiterlijk toe dat hij in 2003 nooit wat heeft gezien in samenwerking met de PvdA van Wouter Bos en dat de formatieonderhandelingen tussen CDA en PvdA alleen maar schijn waren.

Interessant is ook de nieuwe kijk op de kwestie Ayaan Hirsi Ali die in 2006 leidde tot de val van het tweede kabinet-Balkenende. Minister Rita Verdonk van Vreemdelingenzaken had het VVD-Tweede Kamerlid haar Nederlanderschap afgenomen omdat zij als politiek vluchteling bij haar asielaanvraag verkeerde informatie had verschaft. Uit de documentaire blijkt dat mensen uit de VVD-top zoals toenmalig fractievoorzitter Gerrit Zalm en partijvoorzitter Bas Eenhoorn al veel eerder hiervan wisten. Maar voor Rita Verdonk was dit volledig nieuw. En ook Balkenende toont zich verbaasd als hij hiermee door de interviewers wordt geconfronteerd. „Dat is spelen met dynamiet”, zegt hij.

Steun voor inval Irak Een belangrijk onderdeel van Balkenendes premierschap was zijn onvoorwaardelijke steun aan de Verenigde Staten voor de inval in Irak in 2003 die de regio nadien in vlam zette. Het argument voor de door de Britten gesteunde militaire actie van de Amerikanen waren de massavernietigingswapens waarover de Iraakse leider Saddam Hussein zou beschikken. Later werd duidelijk en toegegeven dat deze wapens er niet waren.

Balkenende bleef echter overtuigd dat er sprake was geweest van een gerechtvaardigde actie. Hij verzette zich hardnekkig tegen nader onderzoek. Toen de druk te groot werd, stemde hij uiteindelijk in met een staatscommissie onder leiding van oud-president Willibrord Davids van de Hoge Raad. Die concludeerde dat een adequaat volkenrechtelijk mandaat voor de Amerikaanse aanval had ontbroken. In het portret blijft Balkenende bij zijn standpunt dat de Amerikanen goed gehandeld hebben. „Ik voel me ook verantwoordelijk voor het feit dat een dictator die veel op zijn geweten heeft tot stilstand moest worden gebracht.”

Benieuwd naar meer van NRC? Als NRC-abonnee heb je onbeperkt toegang tot alle artikelen. Investeer in onze journalistiek en blijf geïnformeerd. Word nu ook abonnee.

Ik word abonnee Al abonnee? Inloggen

Deel

Mail de redactie Meer van het onderwerpKoningshuis Zelensky komt dinsdag naar Nederland, ontmoet Schoof en Koning Willem-Alexander 15 december 2025

Deel Tweede Kamer wil Koning terug in formatieproces 9 december 2025

De journalistieke principes van NRC Meer van Mark Kranenburg Halsema en Aboutaleb moesten ieder op hun eigen manier strijden tegen vooroordelen 9 december 2025

Michel van Hulten gaf kleur aan het kabinet-Den Uyl als het ‘christen-radicale’ geweten 2 december 2025

Politici die de kiezer willen overtuigen met een boek – dat lijkt wat archaïsch, maar heeft toch zin 16 oktober 2025

De genomineerde politieke boeken voor de PrinsjesBoekenprijs 2025 laten zien dat het erom gaat wat politici kunnen, niet wat ze willen 4 september 2025

Wim van Eekelen: de minister die moest boeten voor de paspoortchaos 27 juni 2025

Hans Wiegel: ‘het orakel uit Ljouwert’ was nooit echt weg uit Den Haag 20 mei 2025