C2026

Why Trump wants Greenland and what’s standing in his way

Denmark’s leader warned that any use of force by Washington to seize Greenland, as Trump officials have suggested, would render the post-war NATO alliance defunct.

Updated January 7, 2026 at 9:46 a.m. ESTtoday at 9:46 a.m. EST 7 min

Summary

The White House calls acquiring Greenland a “national security priority.” (Guglielmo Mangiapane/Reuters) By Leo Sands and Jennifer Hassan As President Donald Trump renews his push to acquire the Danish autonomous territory of Greenland, the White House has described using military force as an option, a stunning threat against a NATO ally that would undermine the decades-old defense pact.

Get concise answers to your questions. Try Ask The Post AI. The remarks by Trump and his top aides have sent alarm across European capitals, prompting some of their most forceful responses to date and a warning by Denmark that military intervention would effectively end the NATO alliance. It comes days after the United States used its military to seize Venezuelan President Nicolás Maduro.

Secretary of State Marco Rubio told lawmakers in a closed-door briefing on Monday that the escalation in rhetoric was part of a wider strategy to ramp up pressure on Denmark to sell the territory, one official familiar with the briefing said.

Here’s what to know.

Why is Greenland so appealing for Trump? Rich in untapped natural resources, sparsely populated and strategically located in the Arctic, Greenland has been a recurring fixation of Trump’s since his first term in office — when he floated the possibility that the United States purchase the island from Denmark, of which it is an autonomous territory. Denmark flatly rejected the prospect. Ask The Post AI Dive deeper

CANADA

The island has deposits of diamonds, graphite, lithium, copper, nickel and gallium. It also has oil and rare earth minerals, such as neodymium and dysprosium, of which China and Russia are the top global producers, according to the Royal Society of Chemistry. Rare earth minerals can be used in smartphones, powerful magnets and defense technologies.

The island, which is technically part of the North American continent, is strategically situated along the GIUK Gap, named for the initials of Greenland, Iceland and the United Kingdom, where NATO monitors Russian naval movements in the North Atlantic. Over the weekend, Trump complained that the island was “covered” in Russian and Chinese ships. In response, European officials said that while Moscow and Beijing have increased their activity in the region, most of that is elsewhere in the Arctic, with no current spike in activity near Greenland.

1:28

President Donald Trump asserted that the U.S. is “in charge” of Venezuela, threatened the president of Colombia and repeated his desire to take over Greenland. (Video: Naomi Schanen/The Washington Post) The United States already has a military base on the island, Pituffik Space Base, which was erected in the early years of the Cold War in a strategic location for missile defense and space surveillance missions, according to the U.S. Space Force. Ask The Post AI Dive deeper

Follow Trump’s second term

Follow White House press secretary Karoline Leavitt said in a statement on Tuesday that acquiring Greenland is a “national security priority” of the United States that would serve as a vital deterrence to Washington’s adversaries in the Arctic region. “Of course, utilizing the U.S. Military is always an option at the Commander in Chief’s disposal,” she said.

While Rubio has told lawmakers the recent rhetoric is a move to pressure Denmark into selling Greenland, Marion Messmer, director of the International Security Program at London-based think tank Chatham House, said it was still “extremely concerning” that military action had been “threatened and not ruled out” by White House officials. European leaders had no choice but to take Trump’s preoccupation with Greenland seriously, as “the stakes are too high” to ignore, she said.

How has Denmark responded? Greenland has been part of Denmark for over 300 years, initially as a colony and then from 1953 as an autonomous territory. In 2009, the island approved the Self-Government Act, allowing for greater home rule — but responsibility for its defense and foreign policy remains with Denmark.

Trump’s aspirations to purchase Greenland strained relations with Denmark during his first term. When Trump returned to office last year and the issue arose again, Danish officials reiterated that Greenland was not for sale, but also committed to working with Washington on bolstering the U.S. security presence on the island and potentially increasing U.S. investments in mining. Danish leaders also said they increased spending on Arctic security by $13.7 billion last year.

On Sunday, a day after the U.S. military’s operation in Venezuela, Trump told reporters, “Let’s talk about Greenland in 20 days.”

Danish Prime Minister Mette Frederiksen has since responded directly to the suggestion the U.S. could use force to seize the island. “If the United States chooses to attack another NATO country militarily, everything will stop — including NATO and thus the security that has been provided since the end of World War II,” Frederiksen told a Danish television outlet.

“One NATO country doesn’t go and require territory of another NATO country,” Brask said in an interview with Bloomberg on Wednesday. “It’s unheard of and it’s disrespectful.”

Messmer said that a U.S. “attack on Greenland would end the alliance in its current form, as one alliance member would be attacking another, an unprecedented move.”

Several European leaders also offered their support to Denmark, issuing a joint statement Tuesday that said “the inviolability of borders” is a universal principle and that “Greenland belongs to its people. It is for Denmark and Greenland, and them only, to decide on matters concerning Denmark and Greenland.” The statement was also backed by Canada.

Ulrik Pram Gad, senior researcher at the Danish Institute for International Studies, said in an interview Wednesday that many Danish people feel a sense of “betrayal,” stemming from Trump’s rhetoric, given Denmark’s support for the U.S. in the Middle East and in Afghanistan, where Denmark lost at least 43 soldiers in combat.

“We were loyal allies to the U.S.,” Gad said.

Does Europe have any leverage over the U.S.? Both Messmer and Gad noted that European leaders had some options for pushing back on Trump’s plans — although they would face practical challenges.

European countries could review their support for U.S. military bases, and possibly take steps to reduce access or to increase costs that would disrupt the U.S. playbook, Messmer said, noting that the U.K. in particular had been “a U.S. staging ground for operations in the Mediterranean and the Middle East for a long time.” However, she also noted that the U.S. currently provides “several core functions to NATO.”

Gad added that, while in theory, European nations could use trade or taxation policies to apply pressure to the U.S., in practice such a move could mean “NATO disintegrating.”

What do Greenlanders think about Trump’s aspirations? Two surveys conducted by Greenlandic and Danish newspapers last year found that an overwhelming majority of Greenlanders were opposed to annexation or becoming part of the United States, although the Danish poll also found that a majority of respondents supported independence from Denmark. The island has a population of around 57,000, about 90 percent of whom are of Inuit descent.

As an autonomous territory, Greenland has the right to declare independence — and Gad said that Denmark did not have sovereignty over the island, or the power to sell it. “You might speculate that Greenlanders could, under international law, sell themselves to another country but... the likelihood of that happening is totally impossible,” he said.

In interviews with The Washington Post last month, most people were adamant that their homeland wasn’t for sale. The territory’s leadership has said they welcome investment from foreign countries, but are not seeking new overseers.

In a news conference this week, Greenland Prime Minister Jens-Frederik Nielsen urged his fellow islanders to stay calm and united. “We are not in a situation where we think that there might be a takeover of the country overnight and that is why we are insisting that we want good cooperation,” he said, according to the Associated Press. “The situation is not such that the United States can simply conquer Greenland.”

Hilde Wendel (VVD): ‘Het kan niet zo zijn dat privacy criminelen beschermt’

Puck Sie

In het kort Na de verkiezingen van 29 oktober telt de Tweede Kamer 55 nieuwkomers. Wie zijn zij en wat zijn hun ambities? Het FD maakt kennis met een aantal van hen. Vandaag Hilde Wendel (VVD), die het woord voert over de ouderenzorg en justitieonderwerpen.

Als de leeftijdsgrens voor alcohol in 2014 verschuift van zestien naar achttien jaar, komt Hilde Wendel erachter dat ‘de politiek’ zich ook met haar leven bemoeit. Als tiener mag ze anderhalf jaar drinken, en dan opeens niet meer.

Haar vrienden moeten nog altijd lachen als VVD-Kamerlid Wendel (1996) vertelt dat dit voor haar een aanleiding is geweest om zich te verdiepen in de politiek. ‘Achteraf was dat natuurlijk heel liberaal om te zeggen: “Wie bepaalt dat voor mij? Dat maak ik zelf wel uit”.’

Wendel, geboren in Emmen, komt niet uit een politiek nest. Haar oma plakte wel fanatiek VVD-posters in het raam tijdens verkiezingstijd en was fan van Mark Rutte, maar diepgaande gesprekken over politiek voerden ze niet. ‘Als het al over politiek ging in mijn omgeving, dan was het: “Daar in het verre Den Haag zijn ze met van alles bezig, maar niet met ons”.’

Ook de invoering van het leenstelsel voor studenten maakt Wendel politiek nieuwsgierig. Net als de discussie over de sluiting van gevangenissen in Veenhuizen, een dorp waar ze vlakbij opgroeit. De penitentiaire inrichting is een belangrijke werkgever in de regio.

‘Ik dacht: laat ik me in de politiek verdiepen, in plaats van klagen dat de politiek zich niet met ons bezighoudt’, zegt Wendel. ‘Ik ging bijna studeren, en dat leek me ook een goede basis voor mijn volwassen leven. Zeker omdat ik iemand ben met een mening. Dan moet ik wel weten hoe dingen in elkaar zitten.’

Discussie Ze gaat kijken bij verschillende politieke jongerenorganisaties en blijft hangen bij de JOVD. Bij de onafhankelijke liberale jongerenclub lopen niet alleen VVD’ers rond, maar ook mensen die op JA21, D66 of het CDA stemmen. Er wordt volop gediscussieerd. ‘Bij de JOVD is iedereen het vooral altijd met elkaar oneens, dus daar kun je echt je eigen mening vormen.’

Wendel wordt in 2020 voorzitter van de JOVD. In coronatijd is het niet makkelijk om al die verschillende standpunten te verenigen. Sommige leden willen per se een activiteit organiseren, omdat jongeren zo eenzaam zijn tegen – de maatregelen van het kabinet in. Anderen vragen juist om extra voorzichtigheid vanwege kwetsbare familieleden. ‘Dat waren twee uitersten. Ik ben blijven luisteren, maar ik was ook eerlijk. Dan zei ik: “Ik snap dat je dat vindt, maar zo’n activiteit gaan we gewoon echt niet doen”.’

Zorgfraude Als tiener had Wendel nooit voorzien dat ze ooit Tweede Kamerlid zou worden, maar dat verandert tijdens haar werk als adviseur op het gebied van veiligheid. Ze ziet gemeenten tegen dezelfde dilemma’s aanlopen bij de aanpak van ondermijning: privacyregels. Wendel: ‘Kwaaier kun je me niet krijgen. Privacy is er met een reden, maar het kan niet zo zijn dat die criminelen beschermt in plaats van hardwerkende Nederlanders.’

Als een probleem op meer plekken speelt, ligt de oplossing in Den Haag, zegt Wendel. ‘Misschien moet ik dan ook naar Den Haag, dacht ik.’ In 2025 staat ze voor de tweede keer op de VVD-lijst, dit keer op een verkiesbare plek.

In de Tweede Kamer voert Wendel het woord over justitieonderwerpen als de Autoriteit Persoonsgegevens, en over de ouderenzorg (als jongste VVD’er in de fractie). Haar veiligheidsachtergrond komt van pas, zegt Wendel. Ook zorgorganisaties kunnen niet altijd gegevens delen, terwijl ze zien dat er iets misgaat. Ze wil daarom het delen van informatie beter regelen. ‘In de langdurige zorg vindt nogal wat fraude plaats. Naar schatting verdwijnt tenminste €10 mrd per jaar in de zakken van criminelen, terwijl mensen die echt goede zorg nodig hebben, die niet krijgen.’

Lees het volledige artikel: https://fd.nl/politiek/1580803/hilde-wendel-het-kan-niet-zo-zijn-dat-privacy-criminelen-beschermt?utm_medium=email&utm_source=nieuwsbrief&utm_campaign=fd-avondnieuwsbrief&utm_content=1352435_52161_20260107&utm_term=A

Aanvallen, kopen of investeren? Hoe Trump in Groenland zijn zin probeert te krijgen

Jean Dohmen

In het kort Washington sluit militair geweld niet uit om Groenland, overzees deel van Denemarken, te annexeren. Een invasie is helemaal niet nodig om de Amerikaanse militaire aanwezigheid op het strategische eiland te vergroten. Kopenhagen en Washington sloten in 1951 een verdrag over de defensie van Groenland. Donald Trump blijft de confrontatie zoeken met Denemarken over Groenland. De Amerikaanse president herhaalde zijn dreigement om het eiland aan te vallen. Hoe kan Washington zijn invloed op Groenland vergroten? Het FD zet drie scenario’s op een rij.

Rekruten van de Deense marine besturen een hondenslee in Noord-Groenland, onderdeel van een training voor lidmaatschap van de Sirius-hondensleepatrouille.

Scenario 1: Trump valt aan Dat Trumps dreigement om Groenland desnoods met geweld in te nemen serieus wordt genomen, bleek dinsdag. De politieke leiders van de belangrijkste Europese Navo-bondgenoten van Denemarken zagen zich genoodzaakt met een gezamenlijke verklaring te komen waarin zij het belang van ‘soevereiniteit, territoriale integriteit en onschendbaarheid van de grenzen’ onderstreepten.

Washington is zonder enige twijfel militair in staat het bijna 2,2 miljoen vierkante kilometer grote eiland in het noordpoolgebied te veroveren. Er wonen iets meer dan 56.000 mensen. In het noordwesten hebben de VS bovendien al een belangrijke militaire basis, Pituffik Space Base. De VS maken zich zorgen over de toenemende aanwezigheid van Rusland en China in het gebied.

De Deense verdediging van Groenland wordt gecoördineerd vanuit het Joint Arctic Command in de Groenlandse hoofdstad Nuuk. Het Deense leger is geen partij voor de Amerikanen. Het heeft volgens de militaire website Forces News zeven patrouilleboten in de regio, waarvan een aantal is uitgerust met zware machinegeweren en Stinger-luchtdoelraketten. Voor patrouilles op land zijn zes hondensleeteams beschikbaar.

Denemarken geeft toe de verdediging van Groenland te hebben verwaarloosd. De vraag is of Trump een aanval, als puntje bij paaltje komt, aandurft. Dreigen met geweld gaat al ver, een daadwerkelijke Amerikaanse invasie zou het einde van de Navo kunnen betekenen.

Scenario 2: hij doet een bod Het lijkt waarschijnlijker dat Trump met zijn dreigende taal de druk op Kopenhagen probeert op te voeren om een voor de VS gunstige deal te sluiten. De president heeft al vaker aangegeven Groenland wel te willen kopen van de Denen. Vanuit Amerikaans perspectief is de gedachte niet vreemd. De VS hebben vaker land gekocht: in 1803 Louisiana voor $15 mln, in 1819 Florida voor $5 mln, in 1867 Alaska voor $7,2 mln.

Iets meer dan honderd jaar geleden, in 1917, namen de Amerikanen al eens Deens grondgebied over. Washington betaalde volgens de rechtse denktank American Action Forum $25 mln voor de Deense Antillen, nu de Amerikaanse Maagdeneilanden.

Kopenhagen wilde destijds van de eilanden af, maar met Groenland ligt dat duidelijk anders. De Denen sloegen in 1868 al eens een bod van $5,5 mln af. In 1946 zeiden ze nog een keer nee, toen tegen een bod van $100 mln. Volgens de denktank is de grondstoffenvoorraad (mineralen en energie) van Groenland op papier $4400 mrd waard, al is winning ervan vanwege de barre omstandigheden op het eiland niet overal realistisch. De denktank komt na nog wat aanvullende calculaties tot een waarde van zo’n $2800 mrd.

Trump kan de Denen en Groenlanders natuurlijk een bod doen. Maar Groenland staat niet op de Deense versie van Funda, en wat Nuuk en Kopenhagen betreft komt het eiland ook niet in de verkoop – ook al dreigt Trump met geweld. De overgrote meerderheid van de Groenlanders voelt er niets voor om Amerikaan te worden. Uit een peiling in 2025 bleek dat slechts 6% van de inwoners dat een goed idee vindt.

Amerikaan worden willen de Groenlanders niet. Onafhankelijk wel, zo bleek uit de peiling begin 2025. Voor Washington zou dat overigens geen slechte zaak zijn, omdat Trump dan zijn volle gewicht kan storten op Groenland, dat evenveel inwoners heeft als de gemeente Woerden. Maar de onafhankelijkheid van Groenland is niet van vandaag op morgen geregeld.

Scenario 3: meer Amerikaanse bases Als het Trump om de veiligheid van de VS te doen is, is annexatie helemaal niet nodig. Kopenhagen en Washington sloten in 1951 een verdrag over de verdediging van Groenland dat de VS opvallend veel ruimte geeft om extra troepen te stationeren op het eiland. Pituffik Space Base, toneel van het omstreden bezoek van vicepresident J.D. Vance aan Groenland in maart 2025, herbergt nu zo’n 150 militairen. In de Koude Oorlog waren er duizenden Amerikaanse soldaten gestationeerd op Groenland.

Het aantal bases kan volgens het verdrag in onderling overleg worden uitgebreid. Een voorwaarde is dat op die bases naast de Amerikaanse ook de Deense vlag wappert. Het is, alle wapengekletter ten spijt, het meest voor de hand liggende scenario en de Denen zijn ook bereid daarover te praten. Kopenhagen heeft bovendien al aangekondigd miljarden extra voor defensie uit te trekken.

Probleem is alleen dat Trump met zijn ‘Amerika heeft Groenland nodig’-verhaal hoog heeft ingezet. De president zal bij gesprekken over een ‘deal’ ongetwijfeld de winning van cruciale zeldzame metalen op het eiland aankaarten. Trump zou Trump niet zijn als hij niet een deel van de extra investeringen in defensie op Groenland zal trachten terug te verdienen. Zo zou hij een nederlaag – Groenland wordt niet Amerikaans – toch als overwinning kunnen verkopen.

Lees het volledige artikel: https://fd.nl/politiek/1582861/aanvallen-kopen-of-investeren-hoe-trump-in-groenland-zijn-zin-probeert-te-krijgen

Ga naar de inhoud

Theorie en praktijk van het illiberalisme De illiberalen van nu zijn niet de fascisten van toen Om de uitholling van de westerse rechtsstaat beter te begrijpen biedt het concept van illiberalisme betere aanknopingspunten dan populisme, fascisme, autoritarisme of rechts-extremisme. Vooral het werk van Marlène Laruelle is verhelderend.

Frank van Vree

7 januari 2026 – uit nr. 1-2

Cadeau geven

Delen

Leeslijst

De Hongaarse premier Viktor Orbán samen met muzikanten na hun optreden voor het Nationaal Museum in Boedapest, op de nationale feestdag van het land, 15 maart 2024 © Attila Kisbenedek / AFP / ANP In mei 2024 reisde de Hongaarse premier Viktor Orbán naar Washington, niet om president Joe Biden te ontmoeten, maar de man die kort daarvoor de Republikeinse voorverkiezingen had gewonnen, Donald Trump. Ondiplomatiek, maar verrassend was Orbáns keuze voor Trump niet. Terwijl Biden hem zag als een politicus die ‘op zoek was naar een dictatuur’, orakelde Trump dat er niemand was ‘die beter, slimmer of een betere leider’ was dan Viktor Orbán, ‘hij is fantastisch… hij is een geweldige leider’.

Trump was echter niet de enige, zelfs niet de belangrijkste reden voor Orbáns bezoek aan Washington. Hij was er op uitnodiging van de Heritage Foundation, de machtige, exclusieve denktank voor rechts Amerika. Voor een besloten gezelschap werkte Orbán in een lezing alle thema’s van zijn eigen politieke agenda af, tot grote tevredenheid van de aanwezigen. Veel van deze ideeën sloten immers naadloos aan bij Project 2025, het programma dat een jaar eerder door de Heritage Foundation was gepubliceerd en waarin werd voorgesteld de federale regering van de Verenigde Staten te hervormen en de uitvoerende macht veel meer bevoegdheden te geven, met het doel een uiterst rechts, christelijk-nationalistisch beleid te realiseren.

De bijeenkomst in Washington vormde een mijlpaal in de steeds nauwere internationale samenwerking tussen rechts-conservatieve, extreem-rechtse en populistische organisaties en personen uit verschillende westerse landen, een ontwikkeling die hand in hand is gegaan met hun electorale opmars. Wat deze bewegingen met elkaar gemeen hebben, is hun streven de invloed en autonomie van andere instituties, zoals rechtbanken, controlerende lichamen, media en universiteiten terug te dringen ten gunste van de centrale uitvoerende macht; nationale soevereiniteit ver te verheffen boven internationale samenwerking; minder ruimte te bieden voor individuele rechten en rechten van minderheden; en traditionele waarden en hiërarchieën te versterken waar het gaat om gender en familie, religie, kunst, nationale symboliek en geschiedenis. Niet zelden klinken bij dit alles xenofobe, soms ronduit racistische geluiden door, direct verbonden met opvattingen over de ‘ware’ aard en cultuur van het ‘eigen volk’.

Niet alleen in de media en de politiek, ook in de wetenschap wordt geworsteld met de vraag waar deze bewegingen ideologisch gezien geplaatst moeten worden en hoe ze met elkaar samenhangen. Kregen ze aanvankelijk vooral etiketten opgeplakt als ‘populistisch’ of ‘rechts-populistisch’ (PVV, Vox in Spanje) dan wel extreem-rechts (Fratelli d’Italia, Lega Nord, Front National, Vlaams Blok), nu vallen steeds vaker termen als autocratisch of fascistisch, met name in het geval van regimes in landen als Hongarije, Slowakije en, natuurlijk, de VS. Grote, alarmerende woorden, die tegelijk veel vragen oproepen.

Dat laatste geldt ook voor andere concepten die in dit verband uit de grabbelton van de geschiedenis worden opgevist. Trump, Erdogan, Bolsonaro – ze passen ook naadloos in oudere politieke theorieën over caesarisme en bonapartisme, zoals uiteengezet in De achttiende brumaire van Louis Bonaparte (1852) van niemand minder dan Karl Marx of de Notities uit de gevangenis van Antonio Gramsci, vanaf 1927 opgetekend in de kerkers van Mussolini. In deze klassieke werken werd al uitvoerig stilgestaan bij de tekorten van de liberale democratie en de mogelijk tirannieke, autoritaire uitkomst van democratische electorale processen. Volgens sommige historici zou het dan ook zinvoller zijn om figuren als Javier Milei of Donald Trump te vergelijken met Napoleon en zijn neef Napoleon III of de revanchistische Franse generaal Boulanger dan met Hitler of Mussolini, zo bleek niet lang geleden tijdens een conferentie aan de Universiteit van Göttingen, georganiseerd door de Italiaanse historica en Gramsci-expert Francesca Antonini. Het zijn nuttige en verrijkende oefeningen, maar toch wordt al snel duidelijk dat dergelijke theorieën over het bonapartisme en caesarisme uiteindelijk te weinig concrete aanknopingspunten bieden om vat te krijgen op het ideologische karakter van hedendaagse bewegingen en hun leiders en de omstandigheden waarin zij opereren.

Datzelfde bezwaar geldt voor het concept populisme. Ook dat is problematisch, omdat het weinig tot niets zegt over de ideologische richting van een partij of politicus, maar in de eerste plaats betrekking heeft op de vorm en de taal waarin politiek wordt bedreven. Populisten zeggen op te komen voor de ‘werkelijke’ belangen van de meerderheid, tegen elites die slechts hun eigen zaken zouden dienen. Ze beroepen zich graag op democratische beginselen, maar tonen tegelijk weinig respect voor democratische instituties en rechten van minderheden. Populisme is in de eerste plaats een ‘discursief kader’, in de woorden van politicoloog Paris Aslanidis, maar voor welke zaak dit wordt ingezet, ligt daarmee niet vast. Politici van links tot rechts kunnen zich bedienen van populistische strategieën en praktijken.

Waar concepten als populisme en autoritarisme tekortschieten, hebben de termen ‘illiberalisme’ en ‘illiberale democratie’ meer te bieden. De begrippen gaan terug op een baanbrekend essay uit 1997, The Rise of Illiberal Democracy, van de hand van de Indiaas-Amerikaanse journalist en schrijver Fareed Zakaria. In dat artikel, gepubliceerd in Foreign Affairs, waaraan hij destijds was verbonden, waarschuwde Zakaria voor het uitbundige optimisme dat zich na de ondergang van het communisme van de westerse wereld had meester gemaakt, een euforie waar het boek van Francis Fukuyama, Het einde van de geschiedenis en de laatste mens, nog geen drie jaar na de val van de Muur gepubliceerd, misschien wel de meest uitgesproken exponent was. Terwijl Fukuyama de ondergang van het communisme bestempelde als de definitieve triomf van de liberale democratie en markteconomie, betoogde Zakaria dat dit nog maar te bezien was.

Democratisering en liberalisering, zo waarschuwde hij, hoefden niet noodzakelijk samen te gaan. Met name in Latijns-Amerika, Oost-Europa en delen van Azië lieten democratisch gekozen regimes zich weinig tot niets gelegen liggen aan liberale beginselen als pluralisme, individuele vrijheden en checks and balances. Ze negeerden stelselmatig de constitutionele beperkingen van hun macht en ontnamen hun burgers fundamentele rechten en vrijheden, zo schreef Zakaria. Hij vond dat een gevaarlijke ontwikkeling, niet alleen voor de burgers van de betreffende landen, maar ook omdat het fenomeen van de illiberale democratie zich als een virus zou kunnen verbreiden.

Zakaria had waarschijnlijk niet kunnen bedenken hoe diep het virus van het illiberalisme zich zou invreten, ook in landen met een ogenschijnlijk stevig verankerde liberale orde. Al vanaf de late jaren negentig profileerden rechtse nationalistische en populistische partijen, te beginnen in Rusland en Centraal- en Oost-Europa, zich steeds nadrukkelijker als tegenstanders van de liberale democratie – een sluipende contrarevolutie tegen de door de VS en de Europese Unie gedicteerde politieke, economische en culturele globalisering.

Maar terwijl Poetin en zijn medestanders zich steeds verder verwijderden van wat zelfs maar leek op een democratisch stelsel, hielden de antiliberale partijen en regeringen in de meeste andere landen, zoals Hongarije, Polen en Turkije, vast aan wat je een minimalistische opvatting van democratie kunt noemen: een meerpartijenstelsel, regelmatige verkiezingen met, soms, referenda, vrijheid van meningsuiting en vergadering. Tegelijk keerden ze zich tegen wat Zakaria in 1997 had bestempeld als de grondslagen van het constitutionele liberalisme, waarin het juist gaat om de beperking van de macht door checks and balances, in de vorm van andere, min of meer autonome machtscentra zoals rechtbanken, politieke partijen, regionale regeringen, universiteiten, culturele instellingen en media – instituties die borg moeten staan voor pluralisme en de bescherming van minderheden.

Precies deze beginselen worden door de antiliberale democraten, van Hongarije tot de VS, ondermijnd. Zij tornen aan de zelfstandigheid van de rechterlijke macht, proberen universiteiten, media en musea naar hun hand te zetten, propageren een radicaal meerderheidsbeginsel en hebben een sterke voorkeur voor besturen per decreet, centralisatie en het benoemen van personen op basis van loyaliteit in plaats van competentie. Zakaria’s vrees is dus waarheid geworden – in die zin laat The Rise of Illiberal Democracy zich lezen als een routeplanner voor een hele reeks van rechts-nationalistische bewegingen en populisten, tot en met Trump en zijn vele Republikeinse medestanders.

De Hongaarse premier Viktor Orbán en president Donald Trump in het Oval Office, november 2025 © Daniel Torok / White House Een cruciaal moment in de ontwikkeling van het concept van de illiberale democratie was de omhelzing ervan door de Hongaarse premier Victor Orbán in een lezing voor de jaarlijkse Bálványos Zomeruniversiteit en Studentenkamp in het Roemeense stadje Băile Tuşnad, in juli 2014. De boodschap was ondubbelzinnig: een democratie hoeft ‘niet noodzakelijkerwijs liberaal te zijn’, aldus Orbán: ‘De nieuwe staat die we in Hongarije aan het opbouwen zijn, is een illiberale staat, een niet-liberale staat.’

Deze nieuwe illiberale staat moest een antwoord zijn op het falen van het libe

Ga naar de inhoud

Venezuela en de Donroe-doctrine De 51ste staat Sinds de Tweede Wereldoorlog wierpen de VS minstens twee dozijn regeringen in Zuid-Amerika omver. Donald Trump pakt deze lijn weer op. Is zijn aanval op Venezuela het begin van een nieuw, schaamteloos, Amerikaans interventionisme?

Sebastiaan Faber + Bio

5 januari 2026 – uit nr. 1-2

Cadeau geven

Delen

Leeslijst

Donald Trump na de persconferentie over de Amerikaanse aanval op Venezuela, 3 januari © Jonathan Ernst / REUTERS Toen de onderzoeksjournalist Seymour Hersh midden jaren zeventig onthulde dat de CIA verschillende buitenlandse machthebbers had geprobeerd te vermoorden, stelde president Ford een onderzoekscommissie in die een stortvloed van schokkende verhalen opleverde over de geheime operaties van de Amerikaanse inlichtingendiensten. ‘Het was volslagen waanzinnig’, zegt Hersh in Cover-Up, een nieuwe Netflix-documentaire over zijn werk. ‘Moordaanslagen buiten de grenzen, binnenlandse spionage, psychologische experimenten…’

Henry Kissinger, die in 1973 als National Security Advisor van de Verenigde Staten de Chileense generaal Pinochet een handje had geholpen met zijn staatsgreep tegen de democratisch verkozen – en later vermoorde – president Allende, bleef alles glashard ontkennen. (‘Er is nooit een plan geweest om buitenlandse leiders om het leven te brengen’, loog hij na zijn verhoor voor een senaatscommissie in 1975.) Toch leidden de schandalen uit die tijd tot belangrijke wetsveranderingen, waaronder een verscherping van de controlefunctie van het Congres en een verbreding van de Freedom of Information Act (FOIA), de Amerikaanse versie van de Wet open overheid. Vooral dat laatste bleek een machtig democratisch wapen. De FOIA heeft onderzoekers de afgelopen vijftig jaar in staat gesteld om de meest gênante overheidsgeheimen aan het licht te brengen.

Na de Amerikaanse aanval op Venezuela en de ontvoering van president Nicolás Maduro en zijn vrouw kunnen we stellen dat de FOIA zijn beste tijd heeft gehad. Niet omdat de Amerikaanse overheid het recht niet meer schendt, maar omdat zij niet langer haar best lijkt te willen doen om dat te verbergen. Donald Trump en Marco Rubio zijn Nixon en Kissinger niet. Wat de laatsten angstvallig geheimhielden, daar komen de huidige leiders van de Verenigde Staten openlijk voor uit.

‘Wat ik gisteravond gezien heb’, zei Trump tegen de pers na de operatie in Caracas, ‘was een uiterst precieze aanval op de soevereiniteit.’ Hij voegde daaraan toe: ‘Ze hebben onze olie gestolen, dat konden we niet ongestraft laten’, en: ‘Wij gaan het land voorlopig runnen. Er komt straks een hele hoop geld uit de grond.’ Pete Hegseth, de minister van Defensie, deed er nog een schepje bovenop: ‘Onze vijanden zijn gewaarschuwd. Wij kunnen onze wil opleggen aan wie dan ook, wanneer dan ook.’

‘Die persconferentie vond ik eerlijk gezegd nog schokkender dan de aanval zelf’, bekent Peter Kornbluh, die als medewerker van het National Security Archive al zo’n veertig jaar lang de FOIA gebruikt om over Amerikaanse misdragingen in Latijns-Amerika te schrijven. ‘Dit is een complete terugkeer naar de jaren van Teddy Roosevelt, het gouden tijdperk van de gun boat diplomacy, toen de VS hun macht in de regio botvierden, gewoon omdat het kon, onder het motto might makes right. Deze interventie in Venezuela brengt niet alleen de regio in gevaar, maar is een bedreiging voor de hele wereldorde die na de Tweede Wereldoorlog is opgezet – een orde waarin de soevereiniteit van staten en het principe van niet-inmenging de basis vormen van het internationaal recht.’

De maanden die voorafgingen aan de operatie van 3 januari waren, om Gabriel García Márquez te parafraseren, een kroniek van een aangekondigde aanval. ‘Ze wisten dat we het op hen gemunt hadden’, zei Trump op zaterdag tegen de pers, ‘en toch hebben we ze overmand.’ In november repte de Nationale Veiligheidsstrategie al van een hernieuwd imperialistisch elan, te beginnen met een remake van de Monroe-doctrine, om de absolute Amerikaanse dominantie op ‘ons’ halfrond veilig te stellen – ideeën waar Trump op zijn persconferentie direct naar verwees.

‘Venezuela verwelkomde buitenlandse vijanden in onze regio’, zei hij. ‘Daarmee overtrad het de kernprincipes van ons buitenlands beleid, die teruggaan op de Monroe-doctrine, die ze nu ook wel de Donroe-doctrine noemen.’ En hij deed een belofte: ‘Onder onze nieuwe nationale veiligheidsstrategie zal er aan de Amerikaanse dominantie op het westelijk halfrond nooit meer worden getornd.’

‘We zijn in een nieuw tijdperk beland, een periode van openlijk, naakt en onbeschroomd imperialisme’, zegt Kornbluh. ‘Trump denkt oprecht dat de olie van Venezuela toebehoort aan de VS. Al in zijn eerste ambtstermijn hield hij tegenover John Bolton vol dat Venezuela simpelweg deel uitmaakt van de Verenigde Staten. Trump heeft de illusies van een keizer – maar ja, wat is een keizer zonder rijk? En aangezien hij er niet in is geslaagd om Canada te dwingen de 51ste Amerikaanse staat te worden, richt hij nu zijn blik naar het zuiden. En er is niets of niemand die hem een strobreed in de weg legt.’ Trump en Rubio maakten op zaterdag inderdaad duidelijk dat dit wat hun betreft pas het begin is. De overname van Venezuela, zeiden ze, geldt als een waarschuwing voor andere Latijns-Amerikaanse leiders die het wagen om het gezag van de VS te tarten. Om te beginnen die van Cuba en Colombia.

Dat de VS zich mengen in Latijns-Amerikaanse politiek is natuurlijk niets nieuws. Alleen al sinds de Tweede Wereldoorlog heeft het land minstens twee dozijn regeringen in de regio omvergeworpen, meestal door strategische steun te verlenen aan lokale coupplegers, maar zo nodig ook door middel van moordaanslagen of directe militaire interventie. ‘De VS opereren al sinds de negentiende eeuw vanuit de aanname dat het, als sterkste jongen van de straat, het recht heeft om de veiligheid, politiek en economieën van alle landen op het halfrond te controleren’, zegt Kornbluh. ‘Tijdens de Koude Oorlog werd dat beleid tijdelijk gerechtvaardigd als deel van de wereldwijde strijd tegen het communisme. Maar de operatie in Venezuela bevestigt de continuïteit van die tweehonderd jaar oude koers op de meest flagrante manier. Als er iets is wat we Trump kunnen nageven, is het dat hij transparant is over zijn hebzuchtige doeleinden.’

De Venezolanen zelf koesteren dan ook weinig illusies. ‘De meeste mensen die ik spreek zijn bang en kijken de kat uit de boom’, zegt Eva van Roekel, die als antropoloog al jaren onderzoek doet in het land. ‘Veel mensen zijn blij dat Maduro weg is, vooral de oppositie, die per slot van rekening al twintig jaar probeert van Chávez en Maduro af te komen. Maar ze hebben geen idee wat hun nu te wachten staat. Voorlopig blijven de chavisten de dienst uitmaken. En de Venezolanen kijken er niet bepaald naar uit om nu door de VS gekoloniseerd te worden. Het blijft een keuze tussen twee kwaden, maar dat zijn ze zo langzamerhand wel gewend. Dat Maduro door de VS is ontvoerd in een speciale militaire operatie van een elite-eenheid was wat men zich wel kon voorstellen, maar de manier waarop, met bombardementen en meer dan veertig dodelijke slachtoffers, dat is voor veel Venezolanen echt een brug te ver. En die mogelijke tweede, “nog veel grotere” aanval waar Trump mee dreigt, jaagt natuurlijk veel angst aan.’

Ook de trant van Trumps verhaal, waarin de VS zijn ‘gestolen’ olierijkdom terugeist, roept brede weerstand op, zegt Van Roekel. ‘Het is waar dat de oliewinning op een laag pitje staat en dat de infrastructuur sterk verouderd is, hoewel dat ook aan de sancties te wijten is, die het onmogelijk maken Amerikaanse onderdelen te vervangen. Dat buitenlandse mogendheden zich vooral voor het land interesseren vanwege zijn olievoorraad, nemen veel Venezolanen voor lief. Maar het is wel hún olie. Een terugkeer naar het verleden, waarin alle opbrengst wegvloeide naar de VS, of waarin de oliewinning tot grote economische ongelijkheid leidde, is onaanvaardbaar.’

Peter Kornbluh verwacht ook elders in Latijns-Amerika een tegenreactie. ‘In het begin van de twintigste eeuw kregen de VS de rekening gepresenteerd van hun gun boat diplomacy: een golf aan ressentiment waarin de burgers van Latijns-Amerika zich massaal tegen de VS mobiliseerden en op de bres sprongen voor hun grondstoffen, politiek en cultuur. Onder die druk besloot president Franklin Roosevelt om het roer om te gooien en in te zetten op de Good Neighbor Policy. We staan nu aan het begin van een nieuwe cyclus van schaamteloos Amerikaans interventionisme, dat uiteindelijk opnieuw zal leiden tot nationalistische opstanden in Latijns-Amerika. Mocht Donald Trump het wagen Mexico aan te vallen, bijvoorbeeld, dan radicaliseert de bevolking direct. Ook een aanval op Cuba zou op het hele continent heel veel losmaken, ook al heeft het eiland een groot deel van zijn iconische status inmiddels verloren.’

Is Trump zich bewust van deze risico’s? Kornbluh betwijfelt het. ‘Ik heb in de loop der jaren genoeg interne documenten gelezen om te weten dat Amerikaanse presidenten in het verleden ambtenaren hadden die hen wezen op de gevaren van diplomatieke crises. Dat is precies de reden waarom de cia altijd in het geheim opereerde en de overheid die operaties ontkende. Voor Trump heeft de cia een andere rol. Omdat hij de hele wereld wil laten zien hoe machtig hij wel niet is, vertelt hij iedereen precies wat de cia doet.’

Daarnaast is het goed mogelijk dat Trump en zijn team, in hun opschepperigheid, de mate van planning overdrijven, stelt de politieke journalist Josh Marshall. ‘Ik heb het sterke vermoeden dat ze aan het improviseren geslagen zijn’, schreef hij in Talking Points Memo. ‘Ik denk niet dat er één enkele reden is waarom we de president van Venezuela ontvoerd hebben, een hele hoop boten hebben opgeblazen, en de marine in de regio hebben gestationeerd. Ik vermoed dat verschillende facties in de regering dit om verschillende redenen hebben ge